TryHackMe: Pre Security — Computer Fundamentals (Kompüterin Əsasları)

📚 MÜNDƏRICAT / TABLE OF CONTENTS |_

Məzmun və Konseptual İzah (Qısa Nəzəriyyə) | • Inside a Computer System (Kompüterin fiziki təməli) [CPU, RAM] | • Computer Types (Fərqli cihaz növləri) [Server, Client] ||• Client-Server Basics (Sorğu və cavab mexanizmi) | • Virtualisation Basics (Virtual maşınlar — VM) | • Cloud Computing Fundamentals (Bulud sistemləri) | 2. Laboratoriyaların (CTF / Rooms) Addım-Addım Həlli (Walkthrough) | 🔹 Lab 1: Inside a Computer System | 🔹 Lab 2: Computer Types | 🔹 Lab 3: Client-Server Basics | 🔹 Lab 4: Virtualisation Basics | 🔹 Lab 5: Cloud Computing Fundament_als |

Giriş: Computer Fundamentals Modulunda Nələri Öyrənəcəyik?

TryHackMe-nin Pre Security yol xəritəsində yer alan Computer Fundamentals modulu kibertəhlükəsizlik və penetrasiya testləri dünyasına ilk addım atan hər kəsin bilməli olduğu əsas təməl bilikləri əhatə edir. Bu modulda məqsəd hədəf sistemlərə hücum etməzdən əvvəl kompüterlərin daxili mexanizmini, aparat təminatını, şəbəkə rabitəsini, virtuallaşdırma mühitlərini və bulud texnologiyalarını dərindən başa düşməkdir.

Gəlin əvvəlcə bu modulun mündəricatına baxaq, daha sonra isə hər bir mövzunun mahiyyətini və bir-biri ilə əlaqəsini ardıcıl şəkildə nəzərdən keçirək.

Əsas Başlıqlar və Mövzuların İzahı

Bu 5 Modulun Əsl Mənaları və Bir-biri ilə Bağlantısı

1. Inside a Computer System (Kompüterin fiziki təməli)

Bu nədir? İstənilən kompüterin, telefonun və ya noutbukun daxilində müxtəlif fiziki komponentlər var: Prosessor (CPU) — əmrləri icra edir və məlumatları emal edir, RAM — işləyən proqramların və məlumatların müvəqqəti saxlanması üçün istifadə olunur, Storage isə şəkilləri, faylları və proqramları uzunmüddətli saxlayır.
Nə üçün öyrənirik? Çünki kompüterdə işləyən hər bir proqram sistemin fiziki resurslarından istifadə edir. Proqramlar və zərərli kodlar (malware) CPU və RAM kimi resurslardan istifadə edərək işləyə bilər. Buna görə sistemin necə işlədiyini başa düşmək üçün əvvəlcə onun fiziki əsaslarını bilməliyik.

2. Computer Types (Fərqli cihaz növləri)

Bu nədir? CPU, RAM və Storage kimi fiziki komponentlər müxtəlif formalarda və müxtəlif məqsədlər üçün istifadə olunan kompüter sistemlərinin əsasını təşkil edir. Məsələn, telefon, noutbuk və personal computer fərdi istifadəçi cihazlarıdır. Server isə digər sistemlərə və istifadəçilərə müəyyən xidmətlər təqdim edən kompüter sistemidir. Bundan başqa, xüsusi məqsədlər üçün hazırlanmış embedded systems də mövcuddur.
Nə üçün öyrənirik? Kibertəhlükəsizlikdə müxtəlif tip sistemlərlə qarşılaşa bilərik. Qarşımızdakı sistemin client device, server və ya başqa bir sistem olduğunu başa düşmək həmin sistemin necə işlədiyini və hansı xidmətləri təqdim etdiyini anlamağa kömək edir.

3. Client-Server Basics (Cihazların şəbəkə üzərindən bir-biri ilə əlaqəsi)

Bu nədir? Dünyada çoxlu sayda telefonlar, noutbuklar, serverlər və digər kompüter sistemləri var. Onlar şəbəkə üzərindən bir-biri ilə məlumat və xidmət mübadiləsi edə bilirlər. Bu əlaqələrdə Client-Server məntiqindən istifadə oluna bilər:
Sənin telefonun və ya noutbukun Client (Müştəri) ola bilər — yəni müəyyən xidmət tələb edən tərəf.
Digər sistem isə Server ola bilər — yəni həmin xidməti təqdim edən tərəf.
Məsələn, brauzerdən sayta daxil olduqda Client Request göndərir, Server həmin sorğunu emal edir və Response qaytarır.
Nə üçün öyrənirik? İnternetdə hər hansı sayta daxil olanda və ya müxtəlif network services-dən istifadə edəndə bu sorğu-cavab mexanizmi ilə qarşılaşırıq. Pentest zamanı da client, server və onların təqdim etdiyi xidmətləri başa düşmək vacibdir.

4. Virtualisation Basics (Fiziki sistem üzərində virtual maşınlar yaratmaq)

Bu nədir? Tutaq ki, əlimizdə güclü fiziki bir kompüter və ya server var. Hər dəfə yeni fiziki kompüter almaq əvəzinə, həmin fiziki sistemin resurslarından istifadə edərək proqram təminatı ilə bir neçə ayrılmış, izolyasiya olunmuş Virtual Machine (VM) yarada bilərik. Fiziki sistem bir dənədir, amma onun üzərində bir neçə virtual sistem işləyə bilər.
Nə üçün öyrənirik? Virtualisation development, testing, serverlərin səmərəli istifadəsi və kibertəhlükəsizlik labları kimi müxtəlif məqsədlər üçün istifadə olunur. Məsələn, VirtualBox və ya VMware vasitəsilə əsas sistemdən ayrı virtual mühit yaradaraq Kali Linux işlədə bilərik.

5. Cloud Computing Fundamentals (Bulud sistemləri)

Bu nədir? Cloud computing fiziki və virtual hesablama, storage, networking və digər IT resurslarının internet və ya network üzərindən tələbə uyğun istifadə edilməsinə imkan verən modeldir. Bu xidmətlərin arxasında real physical servers, storage systems və network infrastructure dayanır. Cloud mühitlərində virtualisation kimi texnologiyalardan geniş istifadə oluna bilər.
Nə üçün öyrənirik? Çünki müasir sistemlərin və xidmətlərin böyük hissəsi cloud mühitlərində işləyə bilər. Kibertəhlükəsizlik mütəxəssisi fiziki sistemlərlə yanaşı virtual machines və cloud environments haqqında da əsas anlayışa sahib olmalıdır.

Ümumi Nəticə: Bu 5 addım niyə ardıcıldır?

Əvvəlcə kompüterin fiziki resurslarını öyrənirik (Inside a Computer System).
Daha sonra bu resurslardan istifadə edən müxtəlif kompüter sistemlərini və cihaz növlərini görürük (Computer Types).
Bu sistemlərin şəbəkə üzərindən bir-biri ilə necə məlumat və xidmət mübadiləsi etdiyini başa düşürük (Client-Server Basics).
Daha sonra bir fiziki sistemin resurslarından istifadə edərək virtual maşınların necə yaradıldığını öyrənirik (Virtualisation Basics).
Sonda isə computing, storage və networking kimi resursların cloud mühitində necə təqdim edildiyini öyrənirik (Cloud Computing Fundamentals).

Bu ardıcıllıq mövzuları daha asan başa düşmək üçün istifadə etdiyimiz öyrənmə ardıcıllığıdır. Real sistemlərdə bu anlayışlar həmişə məhz bu xətt üzrə qurulmur və bir-biri ilə müxtəlif şəkildə əlaqələnə bilər.

Nəticə

Bu bölmələri ardıcıl şəkildə oxuyub öyrəndikdən sonra labları daha şüurlu şəkildə işləyə biləcəksiniz. İndi isə növbəti mərhələdə labları həll etməyə başlayırıq!

💡 Qeyd: Aşağındakı 5 laboratoriya daxilindəki sualların və praktiki tapşırıqların addım-addım həll yolları qeyd olunmuşdur.

Kompüter Əsasları

Texnologiyanı təhlükəsiz etməzdən əvvəl onun necə işlədiyini başa düşməlisiniz. Avadanlıq əsaslarından buluda qədər kompüterin daxilini araşdırın.

Bu modul kompüterlərin necə işləməsinin əsaslarını əhatə edir. Kompüterin daxilini, onu hərəkətə gətirən komponentləri və onların birlikdə necə işlədiyini araşdırmaqla başlayacaqsınız. Oradan fərqli kompüter növlərini və onların ixtisaslaşmalarını kəşf edəcəksiniz, sistemlərin müştəri-server münasibətləri vasitəsilə bir-biri ilə necə əlaqə qurduğunu öyrənəcəksiniz və virtuallaşdırmanın tək bir kompüterdən çoxlu virtual maşınlar yaratmağa necə imkan verdiyini araşdıracaqsınız. Modul, virtuallaşdırmanın hər gün istifadə etdiyimiz xidmətləri güçləndirmək üçün necə miqyaslandığını göstərən bulud hesablamaları ilə başa çatır

Inside a Computer System |

Lab 1: Inside a Computer System — İnteraktiv Lab və Forensik Təhlil

Bu laboratoriyada kompüterin əsas komponentlərini, onların funksiyalarını və sistemin işləməsindəki rolunu öyrənirik.

Kompüterin daxili quruluşunu anlamaq kibertəhlükəsizlik sahəsində vacibdir. Əməliyyat sistemlərinin necə işlədiyini, proqramların hansı resurslardan istifadə etdiyini və sistemdə baş verən problemlərin səbəblərini başa düşmək üçün kompüterin əsas komponentləri haqqında biliklərə sahib olmaq lazımdır.

Bu laboratoriyanın məqsədi kompüterin texniki quruluşu haqqında ilkin biliklər əldə etmək və növbəti mövzuları öyrənmək üçün möhkəm təməl yaratmaqdır.

🕵️‍♂️ Ssenari və Laboratoriya Mühiti: Hadisə Yerində Nələr Baş Verir?

Labı işə salan kimi bizi adi bir nəzəriyyə səhifəsi yox, tam bir kriminal/forensik kiber-hadisə yeri qarşılayır!

Otağa daxil olduqda qarşılaşdığımız mühit belədir:

Ssenari Analisti / Səsli Təlimatçı: Otaqda bir forensik analitiki (analyst) var və bizi hadisə barədə məlumatlandırır. O bildirir ki, bu kompüter kiberhücum (breach) baş verən məkandan gətirilib. Şübhəli şəxs qaçarkən izləri itirmək və təhqiqatı ləngitmək üçün kompüterin sistem blokunu (PC case) tamamilə söküb hissələri masanın üzərinə töküb.
Masanın üzərindəki Əşyalar: Masanın üstündə fərqli komponentlər və əşyalar yerləşir: RAM, Case Fan (korpus soyuducusu), Power Supply (qida bloku), CPU, dəftər/qeydlər (notes) və s.
Tələ (Saxta Hissələr): Ən maraqlı məqam odur ki, masadakı bütün parçalar kompüterə aid deyil! Şübhəli şəxs bizi çaşdırmaq üçün kənardan saxta (impostor) hissələr də əlavə edib.
Bizim Məqsədimiz: Analitikin verdiyi ipucuna görə kompüter dəqiq 7 əsas parçadan ibarətdir. Biz hər bir hissənin etiketinə (evidence tag) baxaraq onun nə işə yaradığını analiz etməli, düzgün 7 parçanı seçib kompüteri bərpa etməli və daxilindəki sübut faylını (Flag) əldə etməliyik.

🧩 7 Əsas Komponentin Analizi və Saxta (Impostor) Hissələrdən Təmizlənməsi

Hadisə yerindəki masanın üzərində kompüteri bərpa etmək üçün çoxlu sayda detallar səpələnmişdi. Lakin forensik təhlildə ən vacib məqam hər qarşıya çıxan parçanı sistem blokuna yerləşdirmək deyil, yalnız sistemin işləməsi üçün mütləq olan doğru 7 komponenti seçməkdir. Şübhəli şəxs təhqiqatı ləngitmək və bizi yanıltmaq üçün masaya sahta (impostor) və uyğunsuz hissələr də əlavə etmişdi.

Sistemin uğurla işə düşməsi (boot etməsi) üçün müəyyən etdiyimiz 7 əsas komponent və onların sistemdəki rolu bunlardır:

CPU (Central Processing Unit — Prosessor): Kompüterin beynidir. Bütün əmrləri, əməliyyatları və proqram təlimatlarını icra edir, digər komponentlərin sinxron işləməsini təmin edir.
Desktop GPU (Graphics Processing Unit — Qrafik Kartı): Masaüstü arxitekturaya uyğun olan bu video kart ekrandakı bütün təsvirlərin, 3D qrafikanın və video axınının işlənməsindən məsuldur.
RAM (Random Access Memory — Əməliyyat Yaddaşı): Prosessorun anlıq ehtiyac duyduğu məlumatları saxlayan yüksək sürətli müvəqqəti yaddaşdır.
SSD (Solid State Drive — Yaddaş Qurğusu): Əməliyyat sisteminin və faylların sürətlı oxunub-yazıldığı rəqəmsal depolama vahididir.
PSU (Power Supply Unit — Qida Bloku): Elektrik şəbəkəsindən gələn cərəyanı qəbul edərək komponentlərin tələb etdiyi gərginlik səviyyəsinə çevirir və bütün sistemə enerji verir.
I/O Panel (Giriş/Çıxış Paneli): USB, HDMI, audio və Ethernet portlarını özündə cəmləşdirən xarici əlaqə interfeysidir.
Network Adapter (Şəbəkə Kartı): Sistemin şəbəkəyə və internetə daxili olaraq qoşulmasını təmin edən platadır.

⚠️ Səhv Disk Seçimi və "Wrong Startup Drive" Xətası

Sistemi yığarkən depolama vahidi kimi səhvən mexaniki diski (HDD — Hard Disk Drive) seçib kompüteri işə salmağa cəhd etdikdə, ekranda qırmızı xəbərdarlıq pəncərəsi belə bir xəta verdi:

Niyə Bu Xətanı Aldıq?
Sistemin yoxlama mexanizmi əsas önyükleyici (boot) diski kimi yavaş və köhnə texnologiyalı mexaniki diski (HDD) qəbul etmədi. Forensik ssenari gərəyi sistemin daha yüksək oxuma/yazma sürətinə malik müasir diska ehtiyacı var idi.
Problemi Necə Həll Etdik?
Mexaniki HDD-ni sistemdən çıxarıb yerine M.2 SSD quraşdırdıqdan sonra sistem heç bir xəta vermədən rahatlıqla işə düşdü (boot etdi).

⚙️ Komponentlərin Birlikdə İşləmə Prinsipi

Bu 7 komponent bir zəncirin halqaları kimi bir-birinə bağlıdır: PSU sistemə enerji ötürməsə, heç bir detal işləməz. Enerji təmin edildikdə CPU əmrləri işləməyə başlayır, RAM anlıq məlumatları yaddaşda tutur, SSD əməliyyat sistemini yükləyir, GPU təsviri ekrana çıxarır, I/O Panel və Network Adapter isə xarici qurğularla və şəbəkə ilə əlaqə yaradır.

🗑️ Saxta və Lazımsız Hissələr Niyə Kənarlaşdırıldı?

Masada qalan Laptop GPU və USB Wi-Fi Dongle kimi hissələri aşağıdakı səbəblərə görə elədik:

Arxitektura Uyğunsuzluğu: Araşdırdığımız sistem masaüstü (Desktop Workstation) korpusudur. Masadakı Laptop GPU isə birbaşa noutbuk ana platasına inteqrasiya olunacaq formada dizayn edildiyi üçün bu kasaya fiziki olaraq uyğun gəlmirdi.
Gereksiz Avadanlıq Təkrarı: Korpusa artıq daxili Network Adapter yerləşdirdiyimiz üçün, kənardan qoşulan USB Wi-Fi Dongle artıq bir aksesuar idi və forensik təhlildə "impostor" (saxta) komponent sayılaraq eləndi.

💻 System Boot, Mavi Ekran (Forensic Recovery System) və Dəstək Sualları

Kompüteri düzgün 7 komponentlə yığdıqdan sonra korpusun önündəki qırmızı güç düyməsini basaraq sistemi işə saldıq.

Forensic Recovery System Mühiti:
Sistem açılan kimi ekranda tünd mavi rəngli Forensic Recovery System v1.0 interfeysi və iş masasında Evidence qovluğu göründü.
Aparat Biliklərinin Yoxlanılması (Forensic Questions):
Qovluğa daxil olduqda sistem təməl aparat biliklərimizi yoxlamaq üçün qarşımıza 4 sual çıxardı. Sualları doğru cavablandıraraq sübutların bərpasına keçdik:

GPU-nun əsas funksiyası nədir?

✅ C) Renders images and visual output to the screen (Təsvirləri ekrana çıxarır)

PSU (Qida bloku) nə iş görür?

✅ B) Converts mains electricity into the voltages each component needs (Gərginliyi komponentlərin tələbinə uyğunlaşdırır)

CPU (Prosessor) olmasa nə baş verər?

✅ C) Nothing executes — the machine cannot function at all (Heç bir əmr icra olunmur, sistem işləmir)

Motherboard-un (Ana lövhə) rolu nədir?

✅ C) It connects and routes communication between all components (Hissələri bir-birinə bağlayır və əlaqəni təmin edir)

📩 Flag-in Əldə Olunması və E-poçt Hesabatı (Send to Senior Analyst)

Sualları tamamladıqdan sonra sistem yaddaşdan (RAM) bərpa olunmuş sübut faylını açdı və bizə Flag-i təqdim etdi:

_🎯 _RECOVERED FLAG:

THM{c0ld_b00t_c0mpl3t3}

Assistentin Göndərişi və E-poçt Hesabatı:
Sistemdə avtomatik olaraq Forensic Mail pəncərəsi açıldı. Assistent bildirirdi ki, CB-0047 işi üzrə cold boot bərpası uğurla tamamlandı, maşın boot oldu və flag yaddaşdan çıxarıldı.
Biz [ EMAIL SENT ✓ ] düyməsini sıxaraq hazırlanan hesabatı baş analitikə (senior.analyst@tryhackme.com) göndərdik və laboratoriyanı tam uğurla yekunlaşdırdıq.

📌 Qısa Xülasə (Quick Summary)

Nə İstəyirdi? Hadisə yerində sökülmüş və saxta parçalarla qarışdırılmış kompüteri düzgün 7 təməl komponentlə bərpa etmək, boot etmək və sübut faylını baş analitikə göndərmək.
Nə Etdik? Noutbuk və xarici avadanlıqları elədik, düzgün 7 parçanı korpusa yerləşdirdik, sistemdəki apparat suallarını cavablandırdıq və bərpa olunan THM{c0ld_b00t_c0mpl3t3} flag-ini e-poçtla analitikə yolladıq.

💻 Lab 2: Computer Types — Fərqli Kompüter Növləri və Onların Təhlili(Həyatımızın İçindəki Gizli Kompüterlər)

📌 Mündəricat (Table of Contents)

1.Mövzunun İzahı:

2. Task 1: Introduction (Giriş və Ssenari)

3. Task 2: Sophia's Summer of Hidden Computers — Month 1 (Görünən və İnfrastruktur Sistemləri)

4. Task 3: Sophia's Summer of Hidden Computers — Month 2 (Gizli və Mikro Sistemlər)

5. Task 4: Why Computers Come in Different Flavors (Trade-off Prinsipi)

6. Task 5: Summary (Yekun Hesabat)

7.Laboratoriya Tapşırıqları və Həlləri (Task Solutions)

Mövzunun İzahı: 1

Bir səhər oyananda evinizdəki Wi-Fi şəbəkəsinə baxarkən təsadüfən "NexusCool Fridge X17" adı ilə qarşılaşmısınızmı? Zarafat kimi görünən bu vəziyyət əslində hər şeyi dəyişdirir: kompüterlər artıq yalnız stolüstü noutbuklardan ibarət deyil, mətbəx avadanlıqlarına qədər hər yerə sızıb. TryHackMe-nin bu otağında öyrəndiyimiz əsas həqiqət budur ki, ekranı və klaviaturası olmayan minlərlə səssiz çip arxa planda dünyamızı idarə edir.

🦅 (Bird's-Eye View)

Bu laboratoriya bizi görünən şəxsi cihazlarımızdan (Laptop, Workstation) başlayaraq, şəbəkənin mərkəzində 24/7 işləyən ekransız Serverlərə və məişətimizdə gizlənən mikro-sistemlərə (IoT, Embedded) doğru zəncirvari bir səyahətə çıxarır. Bütün bu müxtəlifliyin tərkib hissəsi isə "Trade-off" (Güzəşt) prinsipidir — yəni hər bir mühəndislik qərarının arxasında duran balans qanunu.

📜 Bölmələr Üzrə Analitik Təhlil Və Qarşılıqlı Əlaqələr

1️⃣ Task 1: Introduction (Giriş və Ssenari)

Müddəanın Təsviri: Sofiya evinin Wi-Fi şəbəkəsinə yeni cihaz qoşarkən gözlənilməz bir şəbəkə adı görür: "NexusCool Fridge X17". Qonşusunun ağıllı bir soyuducu aldığını anlayır və kompüterlərin məişət əşyalarına necə sızdığını fərq edir.
Bu məlumat nə üçün lazımdır və digər hissələrlə əlaqəsi nədir? Gözlə görünən cihazlardan başqa, ətrafımızdakı hər bir əşyanın hesablama gücünə malik ola biləcəyini və bunun kibertəhlükəsizlik baxımından yeni risk səthləri (attack surface) yaratdığını anlamaq üçün bu məlumat vacibdir. Bu giriş, növbəti bölümlərdə araşdıracağımız həm görünən, həm də gizli sistemlərin kəşfiyyat yolçuluğunun başlanğıc nöqtəsidir.

2️⃣ Task 2: Sophia's Summer of Hidden Computers — Month 1 (Görünən və İnfrastruktur Sistemləri)

Müddəanın Təsviri: Bütün kompüterlər daşınmaq və ya qarşısında oturmaq üçün nəzərdə tutulmayıb.
Laptop: Daşınabilən gündəlik işlər üçündür.
Desktop: Sabit yerdə davamlı performans təmin edir.
Workstation: Peşəkar tapşırıqlar (3D simulyasiya) üçün yüksək dəqiqlik və etibarlılıq yaradır.
Server: Ekranı və klaviaturası yoxdur, şəbəkə üzərindən çoxsaylı istifadəçiyə 24/7 xidmət göstərir.
Bu məlumat nə üçün lazımdır və digər hissələrlə əlaqəsi nədir? Gündəlik istifadə etdiyimiz və ya kiber əməliyyatlar apardığımız cihazların texniki sərhədlərini və serverlərin rolunu dəqiq müəyyən etmək üçün zəruridir. İstifadəçilər şəxsi cihazları (Laptop) vasitəsilə mərkəzi Serverlərə sorğular göndərirlər; yəni bu bölüm görünən sistemlər ilə mərkəzi infrastruktur arasındakı körpüdür.

3️⃣ Task 3: Sophia's Summer of Hidden Computers — Month 2 (Gizli və Mikro Sistemlər)

Müddəanın Təsviri: Ən güclü şəxsi kompüter cibimizdədir (Smartfon), lakin milyonlarla başqa kompüter məişət əşyalarında gizlənib.
Smartphone & Tablet: Cib ölçülü və toxunma əsaslı optimallaşdırılmış cihazlar.
IoT Device: İnternetə qoşulan tək-məqsədli cihaz (termostat, qapı zəngi).
Embedded Computer: Cihaz daxilində qurulmuş mikro-çip (kofe maşını, avtomatik qapı sensoru).
Fərq: IoT şəbəkəyə qoşulur, Gömülü sistemlər isə şəbəkəsiz olaraq daxildə işləyir.
Bu məlumat nə üçün lazımdır və digər hissələrlə əlaqəsi nədir? Hakerlərin şəbəkəyə sızmaq üçün qorunmayan IoT cihazlarından necə istifadə etdiyini (attack surface) və forensik təhqiqatlarda (digital forensics) fiziki sübutların harada gizləndiyini bilmək üçün bu analiz şərtidir. Bu kiçik sensorlar topladıqları məlumatı şəbəkə vasitəsilə mərkəzi Serverlərə ötürür.

4️⃣ Task 4: Why Computers Come in Different Flavors (Trade-off Prinsipi)

Müddəanın Təsviri: Sofiyanın "Niyə hər şeyi edən tək bir kompüter yoxdur?" sualına cavab olaraq öyrənirik ki, hər dizayn bir güzəştdir (trade-off). Mobillik güc tələb edir, etibarlılıq isə xərc tələb edir (serverlərdə ehtiyat güc və disklər istifadə olunur). Ən yaxşı kompüter yoxdur, hər iş üçün doğru alət var.
Bu məlumat nə üçün lazımdır və digər hissələrlə əlaqəsi nədir? Sistem arxitekturası qurarkən və ya resursları idarə edərkən mühəndislik balansını və seçimlərin səbəblərini anlamaq üçün açar rolu oynayır. Digər bütün bölümlərdə incələnən cihazların niyə məhz həmin formada dizayn edildiyini izah edən mərkəzi məntiq oxudur.

5️⃣ Task 5: Summary (Yekun Hesabat)

Müddəanın Təsviri: Sofiyanın yekun hesabatı: "Gəldiyimdə kompüterlərin ekranı və klaviaturası olduğunu düşünürdüm; gedəndə isə onların hər yerdə, xüsusən də görmədiyim yerlərdə olduğunu öyrənmişəm." Ən kritik kompüterlər həmişə ən sürətli olanlar deyil — qapıları açan və kofe dəmləyən səssiz çiplərdir.

📐 Qruplaşdırma və Prioritet Xəritəsi

Plaintext

[ ⚖️ ÖNCƏLİK 1: TRADE-OFF PRİNSİPİ ]
                     (Mərkəzi Müəndislik Balansı)
                                  │
      ┌───────────────────────────┼───────────────────────────┐
      ▼                           ▼                           ▼
[GÖRÜNƏN SİSTEMLƏR]     [İNFRASTRUKTUR]             [GİZLİ SİSTEMLƏR]
 (Laptop, Desktop,       (Server Systems)            (IoT vs Embedded)
  Workstation)            24/7 Network                Smart devices & Chips
      │                           ▲                           │
      └────── (Şəbəkə Sorğusu) ───┴─── (Məlumat Ötürülməsi) ──┘

[ ⚖️ ÖNCƏLİK 1: TRADE-OFF PRİNSİPİ ]
                     (Mərkəzi Müəndislik Balansı)
                                  │
      ┌───────────────────────────┼───────────────────────────┐
      ▼                           ▼                           ▼
[GÖRÜNƏN SİSTEMLƏR]     [İNFRASTRUKTUR]             [GİZLİ SİSTEMLƏR]
 (Laptop, Desktop,       (Server Systems)            (IoT vs Embedded)
  Workstation)            24/7 Network                Smart devices & Chips
      │                           ▲                           │
      └────── (Şəbəkə Sorğusu) ───┴─── (Məlumat Ötürülməsi) ──┘

Laboratoriya Tapşırıqları və Həlləri (Task Solutions)

TASK: 1 bildik yuxarda izahda var

TASK : 2

🔍 Sofiya Fərqi Necə Öyrəndi (How Sophia Learned the Difference)

Sofiya ən yaxşı tanıdığı cihaz olan laptop ilə başladı. Bu, e-poçtlar və sənədlər üçün mükəmməl idi, lakin ağır və uzun tapşırıqlar verəndə yavaşladı. Qabriel izah etdi ki, laptoplar daşınabilən olaraq hazırlanır, batareya ilə işləyən kiçik bir cihazda sərinliyi qorumaq isə çətindir.

Daha sonra desktop (stolüstü kompüter) yoxladı. O, tək bir yerdə qalırdı, divar rozetkasından istifadə edirdi və daha yaxşı soyutma sisteminə malik idi. Eyni tapşırıq daha uzun müddət rəvan çalışdı. Stolüstü kompüterlər mobillikdən ziyadə sabitlik üçün dizayn edilib.

Sofiya simulyasiyalar və 3D modellər kimi peşəkar işlərə keçəndə, Qabriel ona workstation (iş stansiyası) göstərdi. Stolüstü kompüterə bənzəyirdi, lakin fərqli yığılmışdı. İş stansiyaları uzun və ya mürəkkəb hesablamalar zamanı xətaları azaltmaq üçün xüsusi komponentlərdən istifadə edərək dəqiqlik və etibarlılığı ön plana çəkir.

Son olaraq, Qabriel onu heç bir ekranı olmayan maşınlarla dolu bir otağa apardı. Bunlar serverlər idi. Onlar eyni vaxtda çoxsaylı istifadəçilərin sorğularına cavab verərək kəsintisiz çalışırdılar. Sofiya onlara heç vaxt birbaşa toxunmurdu, lakin onlar hər gün istifadə etdiyi alətləri gücləndirirdi.

Sualın düzgün cavabının nə üçün "Server" olduğunu və digər kompüter tiplərinin nə üçün olmadığını sadə və aydın şəkildə izah edim:

❓ Sualın Mənası:

(Adətən xüsusi ekranı və klaviaturası olmadan işləyən kompüter növü hansıdır?)

💡 Cavab Niyə Məhz "Server"-dir?

İstifadə Məqsədi:

Serverlər mərkəzi məlumat otaqlarında (Data Center) yerləşdirilir. Onların əsas vəzifəsi şəbəkə üzərindən 24/7 istifadəçilərə xidmət göstərməkdir (məsələn, veb-saytları işlətmək, fayl saxlamaq).
Serverin qarşısında heç kim fiziki olaraq oturub işləmədiyi üçün ona hər an bərkidilmiş fiziki ekran və klaviatura qoşulmur. Mütəxəssislər serverlərə öz kompüterlərindən şəbəkə vasitəsilə (uzaqdan/remote) qoşulurlar.

2.Otaqdakı Cədvələ Uyğunluq:

Lab mətnindəki cədvəldə Screen and Keyboard (Ekran və Klaviatura) sütununda digər üç cihaz üçün "Yes" (Var), yalnız Server üçün "No" (Yoxdur) yazılmışdı.

❌ Digər Kompüter Tipləri Niyə Olmadı?

Laptop (Noutbuk): Ekran və klaviatura cihazın öz korpusuna inteqrasiya olunub. Ekransız və klaviaturasız noutbuk istifadə edilə bilməz.
Desktop (Stolüstü Kompüter): İstifadəçinin birbaşa qarşısında oturub işləməsi üçün mütləq xarici monitora və klaviaturaya ehtiyacı var.
Workstation (İş Stansiyası): Stolüstü kompüterə oxşayır, yüksək güc tələb edən qrafik və simulyasiya işləri üçün istifadə olunur. Vizual işlər görüldüyü üçün mütləq ekranı və klaviaturası olmalıdır.

Xülasə: Qarşısında oturub birbaşa istifadə etdiyimiz bütün kompüterlərin (Laptop, Desktop, Workstation) fiziki ekrana və klaviaturaya ehtiyacı var. Şəbəkənin arxa fonunda ekransız və klaviaturasız işləyən yeganə infrastruktur cihazı isə Serverdir.

Niyə məhz workstation? Sualda soruşulur ki: "Dəqiqlik tələb edən işləri yerinə yetirmək üçün xüsusi komponentlərə malik hansı növ kompüter alınır?"

TryHackMe dərsliyində və laboratoriya mətnində qeyd olunduğu kimi, simulyasiyalar, 3D modellər, peşəkar səsyazma/radio montajı və mühəndislik hesablamaları kimi yüksək dəqiqlik tələb edən peşəkar işlər üçün məhz workstation (iş stansiyası) nəzərdə tutulub və o, adi kompüterlərdən fərqli olaraq xüsusi komponentlərlə təchiz edilir.

TASK: 3

Göstərdiyin mətnə və suallara əsasən, həmin sualların cavabları və qısa xülasəsi aşağıdakı kimidir:

📝 Mətnin Qısa Xülasəsi (Özet)

Sofiyanın Nova Labs-dakı ikinci ayında o, cibimizdəki smartfonlardan tutmuş məişət əşyalarında (qapılar, lampalar, kofe maşınları) gizlənən milyonlarla kiçik kompüterə qədər hər yerdə olan gizli sistemləri kəşf etməyə başladı.
Smartfon və Planşetlər: Batareya ömrü üçün optimallaşdırılmış cib ölçülü cihazlar və toxunma əsaslı böyük ekranlı planşetlər.
IoT (İnternetə qoşulan cihazlar): Məlumat ötürmək və ya əmr almaq üçün şəbəkəyə qoşulan tək-məqsədli cihazlar (termostat, ağıllı qapı zəngi).
Gömülü Sistemlər (Embedded Computers): Başqa bir cihazın daxilində qurulmuş mikro-çiplər (kofe maşını nəzarətçisi, avtomatik qapı sensoru). Əsas fərq odur ki, gömülü sistemlər şəbəkəyə qoşulmadan cihazın daxilində səssizcə işləyir.

❓ Sualların Cavabları

What is the currently most popular pocket-sized computer?

Cavab: smartphone (və ya phone)

2. What kind of computer would you expect to find in a coffee machine?

Cavab: embedded computer (və ya embedded)

TASK:4

💻 Lab Təcrübəsi: Niyə Noutbuklar Qızır? (The Hot Laptop)

TryHackMe-nin "Computer Types" otağındakı bu mərhələdə real bir mühəndislik problemi ilə qarşılaşırıq. Sofiyanın noutbuku videozənglər zamanı həddindən artıq qızır, lakin yanındakı masaüstü kompüter tamamilə normal işləyir.

Lab zamanı qarşılaşdığımız əsas tələblər və araşdırma prosesi:

Komponentlərin kəşfi: Səhifədəki həm Laptop (noutbuk), həm də Desktop (masaüstü kompüter) cihazlarının üzərinə klikləyərək onların daxili soyutma mexanizmlərini tək-tək açırıq.
Noutbukun Məhdudiyyətləri: İncə dizayna malik noutbuklarda kiçik fanlar (Tiny Fan), incə istilik boruları (Heat Pipes) və radiatorlar (Heat Sink) yerləşir. Bu da ağır yük altında sistemin istiliyi ata bilməməsinə və sürətini aşağı salmasına (Throttles under load) səbəb olur.
Stolüstü Kompüterin Üstünlüyü: Masaüstü kompüterlər isə böyük korpusa, geniş hava axını sahəsinə (Airflow Space), böyük fanlara (Large Fans) və qüllə tipli soyuduculara (Tower Cooler) sahibdir. Bu güclü sistem sayəsində cihaz qızmadan sabit performansla işləməyə davam edir (Sustained performance).

Qısası: Bu tapşırığın əsas məqsədi fərqli cihaz dizaynlarının fiziki məhdudiyyətlərini başa düşmək və hər iş üçün doğru soyutma sisteminin nə qədər vacib olduğunu öyrənməkdir.

Şəkildəki dialoqun və tapşırığın Azərbaycan dilinə tərcüməsini və izahını aşağıda təqdim edirəm:

💬 Dialoq və Ssenari Tərcüməsi

The Server Room (Server Otağı):
Qabriel Sofiyanı server otağına aparır. Sıra ilə düzülmüş maşınlar səssizcə uğultu ilə işləyir, işıqlar yanıb-sönür. Qabriel izah edir: "Bu serverlər bütün biznesimizi 24/7 rejimində işlədir."
Sofiyanın Sualı və Qabrielin Cavabı:
Sofiya soruşur: "Bəs işıqlar (cərəyan) sönsə nə baş verir?"
Qabriel gülümsəyir: "Əla sualdır. Enerji mənbələrini ayırmağa cəhd edin və özünüz görün."
Məqsəd (GOAL):
Üç enerji ssenarisinin hamısını sınayın: həmçinin qoşulu (both on), biri söndürülmüş (one off) və hər ikisi söndürülmüş (both off).

⚙️ Şəkildə Nə Etməlisən?

Serverların İdarə Edilməsi: Şəkildə serverin fasiləsiz işləməsini təmin edən iki əsas enerji mənbəyi var — Power A və Power B.
Düymələr: Aşağıdakı üç seçimi (ssenarini) yoxlamalısan:

Both On (Hər ikisi qoşuludur — server aktivdir və ONLINE işləyir).
One Off (Biri sönülüdür — ehtiyat güc sayəsində server yenə də işləməyə davam edir).
Both Off (Hər ikisi sönülüdür — enerji kəsildiyi üçün server dayanır).

Həmin düymələrə klikləməklə bu üç ssenari test edilə və tapşırıq tamamlana bilər.

💬 Dialoq və Ssenari Tərcüməsi

The Right Tool (Doğru Alət) Başlanğıcı:
Günün sonunda Qabriel Sofiyaya son bir tapşırıq verir: "İndi ki, fərqli kompüter növlərini öyrənmisən, gəl görək onları real işlərlə uyğunlaşdıra bilərsənmi?"
Qabrielin İzahı:
"Hər bir kompüter müəyyən güzəştlərə (trade-offs) görə mövcuddur" — deyə Qabriel izah edir. "Hər bir tapşırığı onun öhdəsindən ən yaxşı gələn kompüter növü ilə uyğunlaşdırın."
Məqsəd (GOAL):
3 tapşırığın hamısını düzgün kompüter növləri ilə uyğunlaşdırın (Match all 3 jobs to the correct computer types).

🧩 Tapşırığın İzahı və Uyğunlaşdırma (Match)

Şəkildə göründüyü kimi tapşırıq uğurla tamamlanıb (3 / 3 matched) və Qabriel təsdiq edərək deyir: "Great matching skills! Every computer type has its ideal use case." (Əla uyğunlaşdırma bacarığı! Hər bir kompüter növünün öz ideal istifadə sahəsi var).

örülən işlər və onlara uyğun kompüter növləri:

Bütün gün 4K video redaktə etmək (Edit 4K video all day): Bunun üçün güclü prosessora və qrafikaya malik İş Stansiyası (Workstation) istifadə olunur.
Veb-saytı 7/24 rejimində işlətmək (Host a website 24/7): Bunun üçün fasiləsiz işləyən Server tələb olunur.
Düymə basıldıqda səs çıxarmaq (Ring when button pressed): Bu isə yalnız tək bir xüsusi işi yerinə yetirən Embedded (Daxili/Quraşdırılmış) sistemdir.

💬 Dialoq və Ssenari Tərcüməsi

Məzuniyyət Başlanğıcı:
Sofiya təlimini başa vurub. Qabriel komandanı Nova Labs-də onun ilk həftəsini qeyd etmək üçün bir araya toplayır.
Qabrielin Nitqi:
Qabriel deyir: "Siz noutbuklar, masaüstü kompüterlər, serverlər, telefonlar, daxili sistemlər (embedded systems), iş stansiyaları və İoT haqqında öyrəndiniz. Görək nə xatırlayırsınız!"

Sual 1 və Doğru Cavab

Sual 1 (Question 1 of 5): Niyə noutbuklar stolüstü kompüterlərə nisbətən daha çox sürətini aşağı salır (qızaraq yavaşıyır)? (Why do laptops throttle more than desktops?)

Seçimlər:

A) Kiçik batareyalar (Smaller batteries)

B) Daha az soyutma sahəsi (Less cooling space)

C) Zəif Wi-Fi (Weaker WiFi)

D) Köhnə prosessorlar (Older processors)

Doğru Cavab: B) Daha az soyutma sahəsi (Less cooling space)

Sual:2

Sual: What does server redundancy prevent?

(Server ehtiyatlılığı/dublikasiyası nəyin qarşısını alır?)

A) Faster speeds (Daha yüksək sürət)
B) Single point of failure (Tək nöqtəli sıradan çıxma / Tək nasazlıq nöqtəsi)
C) Higher costs (Daha yüksək xərclər)
D) More storage (Daha çox yaddaş sahəsi)

✅ Düzgün Cavab: B) Single point of failure (Serverlərin ehtiyat nüsxəsinin saxlanılması və ya təkrarlandırılması sistemdə hər hansı bir server sıradan çıxdıqda bütün xidmətin dayanmasının — yəni "tək nasazlıq nöqtəsinin" qarşısını alır)

Sual:3

Sual: Why do smartphones last longer on battery than laptops?

(Smartfonlar niyə noutbuklara nisbətən batareya üzərində daha uzun müddət işləyir?)

A) Bigger batteries (Daha böyük batareyalar)
B) Optimized for efficiency (Effektivlik üçün optimizasiya edilib)
C) Fewer apps (Daha az tətbiq)
D) No screen (Ekran yoxdur)

✅ Düzgün Cavab: B) Optimized for efficiency (Smartfonların prosessorları və əməliyyat sistemləri enerji səmərəliliyi üçün xüsusi olaraq optimizasiya olunduğundan batareyanı daha qənaətcil işlədirlər).

Sual:4

Soru: Which feature is more common in workstations?

(İş istasyonlarında hangi özellik daha yaygındır?)

A) RGB lights (RGB ışıklar)
B) ECC RAM and certified drivers (ECC RAM ve sertifikalı sürücüler)
C) Faster WiFi (Daha hızlı Wi-Fi)
D) Bigger case (Daha büyük kasa)

✅ Doğru Cavab: B) ECC RAM and certified drivers (İş istasyonları / Workstation-lar xəta tənzimləmə xüsusiyyəti olan ECC RAM və peşəkar proqramlar üçün sertifikatlaşdırılmış sürücülərdən istifadə edir).

Sual:5

Soru: In many smart homes, what coordinates devices?

(Birçok akıllı evde cihazları ne koordine eder?)

A) Smart light (Akıllı ışık)
B) Thermostat (Termostat)
C) Hub or cloud service (Hub veya bulut servisi)
D) Camera (Kamera)

✅ Doğru Cavab: C) Hub or cloud service (Akıllı ev sistemlərində cihazlar arasındakı əlaqəni və idarəetməni mərkəzi bir hub və ya bulut xidməti koordine edir).

Medium məqaləsinə əlavə etmək üçün Lab 2-nin sual-cavab və yekun flaq hissəsini qısa və səliqəli şəkildə hazırladım:

_🎯 _RECOVERED FLAG:

Bütün sualları uğurla cavablandıraraq Nova Labs sertifikatını əldə etdik və labın yekun flaqını qazandıq:

THM{8_computer_types}

🌐 İnternet Rabitəsinin Anatomiyası: URL Daxil Edildiyi Andan Server Cavabına qədər Bütöv Proses

İnternet dünyasında baş verən hər bir rabitə prosesi — məsələn, brauzerdə istənilən veb-sayta daxil olmaq — bir-birindən təcrid olunmuş ayrı-ayrı mərhələlər deyil, əslində əvvəldən axıra qədər bir-birinə zəncirvari şəkildə bağlı olan vahid və qüsursuz işləyən rəqəmsal ekosistemdir.

Gəlin bu mexanizmi tam şəkildə anlamaq üçün real bir nümunə götürək: Tutaq ki, sən brauzerdə example.com ünvanını yazırsan. Bu domen adının arxasında duran real serverin rəqəmsal IP ünvanı isə 93.184.216.34-dür. Enter düyməsini basdığın andan etibarən arxa fonda baş verən texniki prosesləri addım-addım və bütün detalları ilə nəzərdən keçirək:

Addım 1: DNS Resolution (Domen Adının Çevrilməsi və IP Ünvanının Tapılması)

Niyə lazımdır? İnsanlar internetdə səyahət edərkən yadda saxlanılması asan olan mətn adlarından (example.com) istifadə edirlər. Lakin şəbəkə cihazları, routerlər və serverlər adlarla deyil, yalnız rəqəmsal IP ünvanları ilə işləyə bilər. Buna görə də mətn adının rəqəmsal ünvana çevrilməsi həyati əhəmiyyət daşıyır.
Arxa fonda nə baş verir?

Brauzer əvvəlcə daxili keş yaddaşında (Browser Cache) həmin domen üçün əvvəlcədən saxlanmış IP ünvanı olub-in olmadığını yoxlayır.
Əgər tapılmasa, sorğu əməliyyat sisteminin keş yaddaşına, ordan da tapılmadıqda yerli şəbəkə provayderinin (ISP) DNS serverlərinə və ya 8.8.8.8 kimi ictimai DNS serverlərinə yönləndirilir.
DNS serveri öz qlobal məlumat bazasında example.com domen adının qarşılığında hansı IP ünvanının qeydiyyatda olduğunu axtarır və nəticədə 93.184.216.34 ünvanını taparaq kompüterinə geriyə (Response olaraq) qaytarır.

Təhlükəsizlik və Nasazlıq: Əgər bu mərhələdə xəta baş verərsə (məsələn, brauzer Server DNS address could not be found xətası verərsə), deməli problem DNS zəncirindədir. Kibertəhlükəsizlikdə isə bu mərhələ zəif qorunduqda DNS Spoofing və ya DNS Hijacking kimi hücum vektorlarına məruz qala bilər.

Addım 2: TCP Connection & Port Selection (TCP Əlaqəsi və Portun Təyini)

Niyə lazımdır? IP ünvanı vasitəsilə artıq hədəf serverin yerləşdiyi "rəqəmsal binanı" tapdıq. Lakin binaya çatmaq kifayət deyil; məlumatın həmin binanın daxilində məhz hansı otağa (xidmətə) gedəcəyi dəqiq müəyyən edilməlidir.
Arxa fonda nə baş verir?

TCP 3-way Handshake (Üçtərəfli Əl Sıxma): Client ilə server arasında etibarlı əlaqə qurmaq üçün üç mərhələli siqnal mübadiləsi baş verir (SYN -> SYN-ACK -> ACK). Bu, məlumat itkisinin qarşısını alan etibarlı körpü yaradır.
Portun Təyini: Serverin daxilində eyni vaxtda poçt, verilənlər bazası, fayl mübadiləsi kimi yüzlərlə fərqli xidmət işləyə bilər. Veb səhifə təhlükəsiz şəkildə açılmalıdır deyə, sistem avtomatik olaraq standart şifrələnmiş veb portu olan Port 443-ə (HTTPS) bağlanır. Bu port server daxilində məhz veb xidmətinin qapısını açır.

Təhlükəsizlik və Nasazlıq: Əgər DNS ünvanı tapır, lakin sayt açılmırsa, deməli ya serverdə həmin Port bağlıdır, ya da səhv konfiqurasiya edilib. Pentesterlər üçün açıq portların analizi hədəf sistemdə hansı xidmətlərin işlədiyini öyrənmək üçün ilk əsas addımdır (Port Scanning).

Addım 3: TLS Handshake (Təhlükəsizlik və Şifrələmə Katmanı)

Niyə lazımdır? Əgər məlumatlar açıq mətn (Plaintext) şəklində ötürülsəydi, şəbəkə üzərindəki istənilən kənar şəxs (Man-in-the-Middle) istifadəçi adlarını, şifrələri və ya həssas məlumatları oxuya bilərdi. Buna görə də müasir internetdə şifrələnmə şərtdir.
Arxa fonda nə baş verir?
TCP bağlantısı qurulduqdan dərhal sonra TLS Handshake mərhələsi işə düşür. Bu proses zamanı client və server tərəfləri bir-birinin rəqəmsal sertifikatlarını yoxlayır, istifadə olunacaq şifrələmə alqoritmlərini (Cipher Suites) razılaşdırır və məlumatların ötürüləcəyi təhlükəsiz, şifrələnmiş tunel yaradırlar.

Addım 4: HTTP Request & Response (Sorğu və Cavab Mexanizmi)

Niyə lazımdır? Bütün infrastruktur — ünvan tapıldı, qapı açıldı, tunel şifrələndi — artıq tam hazırdır. İndi tərəflər arasında real məzmun mübadiləsi həyata keçirilməlidir.
Arxa fonda nə baş verir?

HTTP Request (Sorğu): Client hədəf serverə HTTP metodları ilə sorğu göndərir. Məsələn:

GET / HTTP/1.1
Host: example.com
(Yəni: "Mənə bu saytın əsas səhifəsinin resurslarını və fayllarını göndər.")

HTTP Response (Cavab): Server sorğunu qəbul edir, daxildə emal edir və geriyə cavab qaytarır. Məsələn:

HTTP/1.1 200 OK (Hər şey uğurla icra olundu) status kodu ilə birlikdə saytın HTML, CSS, JavaScript və şəkil fayllarını sənin ekranına ötürür. Brauzer də bu məlumatları oxuyaraq (render edərək) səhifəni vizual olaraq ekranda göstərir.

🎙️ Texniki Müsahibədə Bu Sualı Necə Təqdim Etməlisiniz?

Əgər bu mövzu bir texniki müsahibədə (məsələn, Junior Penetration Tester və ya SOC Analitiki vəzifəsi üçün) qarşınıza çıxarsa, yuxarıdakı prosesi daha yığcam, lakin peşəkar terminologiya ilə aşağıdakı kimi ifadə etməlisiniz:

"Brauzerdə URL daxil edilib 'Enter' düyməsi basıldıqda proses Client-Server arxitekturası üzrə 4 əsas mərhələdən keçir:

1. DNS Resolution: Domen adı (example.com) keş yaddaşlar və ya DNS serverləri vasitəsilə rəqəmsal IP ünvanına (93.184.216.34) çevrilir.*
2. TCP & Port Selection: IP əldə olunduqdan sonra TCP 3-way handshake ilə bağlantı qurulur və veb trafik üçün standart olan Port 443 (HTTPS) seçilərək server daxilindəki doğru xidmətə yönləndirilir.*
3. TLS Handshake: Əlaqənin təhlükəsizliyini təmin etmək üçün şifrələmə alqoritmləri razılaşdırılır və şifrələnmiş tunel yaradılır.*
4. HTTP Request & Response: Client serverə GET sorğusu göndərir, server isə sorğunu emal edərək 200 OK status kodu ilə birlikdə səhifənin məzmununu geri qaytarır.*

Təhlükəsizlik baxımından bu zəncirin hər hansı bir halqasındakı zəiflik — istər köhnəlmiş açıq portlar, istərsə də şifrələnməmiş protokollar — birbaşa hücum vektorları yaratdığı üçün bu mexanizmi dərindən bilmək həm sistemlərin qorunması, həm də zəifliklərin analizi üçün əsas şərtdir."

Client-Server Basics: Pre-Study & Əsas Konseptual Bələdçi

Bu otağa daxil olmamışdan əvvəl təməl anlayışları, əsas başlıqları və onların bir-biri ilə necə əlaqələndiyini öyrənmək, labdakı tapşırıqları və sualları dərhal cavablandırmağını təmin edəcək.

🌐 1. Ana Başlıqların Xülasəsi (Nə Nədir?)

Client (Müştəri): Sorğunu həmişə ilk başladan tərəfdir (məsələn, sənin kompüterindəki brauzer).
Server: Sorğunu qəbul edən, emal edən və xidmət göstərən mərkəzi sistemdir.
DNS (Domain Name Service): İnsanların yadda saxladığı mətn adlarını (iamlearning.thm) kompüterlərin başa düşdüyü rəqəmsal IP ünvanına çevirən xəritədir.
Port (Giriş Qapısı): Serverin daxilində eyni vaxtda işləyən fərqli xidmətləri bir-indən ayırmaq üçün istifadə olunan giriş nöqtəsidir (məsələn, veb trafik üçün 443 nömrəli port).
Protocol (Ortaq Dil): Client ilə Serverin bir-biri ilə hansı qaydalarla, hansı sintaksislə danışacağını təyin edən tənzimləyicidir (məsələn, HTTP/HTTPS).
Request & Response (Sorğu və Cavab): Client-in serverə göndərdiyi tələb (GET) və serverin geriyə qaytardığı nəticədir (200 OK status kodu və səhifə məzmunu).

🔗 2. Bu Başlıqlar Bir-biri ilə Necə Əlaqəlidir?

Bu komponentlərin heç biri tək başına işləmir; onlar məlumatın bir nöqtədən digər nöqtəyə çatması üçün zəncirvari şəkildə bir-birinə bağlıdır:

Client bir sayt açmaq istəyir.
Lakin hara gedəcəyini bilmək üçün DNS vasitəsilə ünvanı (IP) tapır.
Tapılan ünvandakı serverə çatdıqda doğru Port qapısından içəri girir.
Tərəflər bir-birini başa düşmək üçün Protokol dilindən istifadə edirlər.
Sonda Request göndərilir və Response alınaraq proses tamamlanır.

💡 3. Bu Məlumatlar Bizə Nə Üçün Lazımdır?

İnternetin Arxa Fonunu Anlamaq Üçün: Gündəlik həyatda sadəcə brauzerdə gördüyümüz "sayt açıldı" prosesinin arxasında yatan texniki mexanizmi başa düşməyə imkan verir.
Kibertəhlükəsizlik və Pentest Üçün: Veb sistemlərdə zəifliklərin harada gizləndiyini (məsələn, açıq portlar, zəif protokollar və ya səhv sorğu emalları) analiz etmək üçün əsas təməldir.
Nasazlıqların Aradan Qaldırılması (Troubleshooting): Sistemdə xəta baş verdikdə problemin DNS-dəmi, portdamı, yoxsa server cavabındamı olduğunu dərhal təyin etməyə kömək edir.

Task: 1

Bu mətn tryhackme-dəki "Client-Server Basics" otağının giriş hissəsidir (Task 1). Burada internetin yaranma tarixçəsi və bu otaqda nəyi öyrənəcəyimiz izah olunur.

Əsas məqamları aşağıdakılardır:

Kompüterlərin keçmişi: Əvvəllər kompüterlər təkbaşına işləyirdi — hərə öz faylını saxlayır, öz proqramını işlədir və başqa kompüterlərlə əlaqə qurmurdu.
İnternetin yaranması: Vaxt keçdikcə məsafədən asılı olmayaraq məlumat mübadiləsi etmək və resursları paylaşmaq üçün kompüterləri birləşdirmək qərara alındı. ARPANET, CYCLADES, NPL və NSFNET kimi erkən şəbəkələr məhz bu cür yarandı və müasir internetə yol açdı.
İxtisaslaşma: Cəmiyyətdə hər kəsin fərqli bacarıqlar üzrə xidmət təklif etməsi kimi, şəbəkədəki sistemlər də müəyyən xidmətlər təklif etmək üçün ixtisaslaşmağa başladı.
Bu otaqda nə öyrənəcəksiniz?
Client-Server (Müştəri-Server) modelinin necə işlədiyini,

DNS, Client, Server, Port, Protocol və Network kimi əsas anlayışları səthi səviyyədə başa düşəcəksiniz.

Task : 2

Medium üçün hazırladığım bu hissədə pizza analogiyasını birbaşa real kompüter dünyası ilə addım-addım müqayisə edərək (analogiyanı rəqəmsal ekvivalentləri ilə birləşdirərək) tam izahlı şəkildə təqdim edirəm:

🍕 Pizza Sifarişindən Veb Dünyasına: Client-Server Arxitekturası Necə İşləyir?

Gündəlik həyatımızda etdiyimiz sadə hərəkətlər, məsələn, küçədən pizza sifariş etmək — kompüter şəbəkələrinin və internetin işləmə prinsirini başa düşmək üçün mükəmməl bir aynadır. Gəlin pizza analogiyasını götürüb rəqəmsal dünyadakı qarşılığı ilə bir-bir müqayisə edək və arxa fonda nə baş verdiyini görək.

1. Alis və Bob vs. Client və Veb Brauzer (Kim Başladır?)

Real Həyat Analogiyası (Pizza): Cümə gecəsidir. Alis pizza yemək istəyir, amma özü hərəkət etmir. O, istəyini Boba deyir, Bob da sifarişi götürüb restorana aparır. Burada sorğunu və hərəkəti həmişə ilk başladan Alisdir.
Kompüter Dünyasındakı Qarşılığı (Client): Alis kompüterində brauzeri (Chrome, Firefox və s.) açan Client-dir (Müştəridir). Brauzer hər zaman istifadəçinin əmri ilə hərəkətə keçir və serverdən veb səhifə tələb edən ilk tərəf həmişə client olur.

2. Luigi's Pizza vs. Veb Server (Xidməti Kim Təmin Edir?)

Real Həyat Analogiyası (Pizza): Bob sifarişi götürüb "Luigi's Pizza" adlı məkana gedir. Orada mətbəx, işçilər və hazırlanma prosesi var — yəni istənilən məhsulu (pizzanı) təmin edən mərkəzi yer.
Kompüter Dünyasındakı Qarşılığı (Server): Luigi's Pizza — internetdə səhifələri, faylları özündə saxlayan və istifadəçilərin istəklərinə cavab verən Serverdir. Server 24/7 işləyən, fasiləsiz xidmət göstərən mərkəzi sistemdir.

3. GPS Cihazı vs. DNS — Domen Adı Xidməti (Ünvanı Necə Tapırıq?)

Real Həyat Analogiyası (Pizza): Bob restoranın adını bilir, lakin hara sürəcəyini dəqiq bilmir. Buna görə də maşına minib GPS cihazına "Luigi's Pizza" yazır. GPS ona restoranın yerləşdiyi dəqiq koordinatları / ünvanı qaytarır.
Kompüter Dünyasındakı Qarşılığı (DNS): Biz brauzerdə saytın adını (example.com) yazırıq, lakin kompüterlər adları deyil, rəqəmləri tanıyır. DNS (Domain Name Service) eynilə GPS kimi işləyir: daxil etdiyimiz mətni serverin rəqəmsal koordinatlarına — yəni IP ünvanına (məsələn, 93.184.216.34) çevirir.

4. Restoranın Qapıları vs. Port Mexanizmi (Doğru Xidməti Necə Seçirik?)

Real Həyat Analogiyası (Pizza): Təsəvvür edin ki, Luigi's Pizza-nın fərqli fəaliyyətləri üçün fərqli qapıları var: Qapı A — Paket sifariş üçün, Qapı B — İçəridə yemək üçün, Qapı C — Çatdırılma üçün. Müştəri hansı xidmətdən istifadə edəcəksə, həmin qapıya getməlidir.
Kompüter Dünyasındakı Qarşılığı (Port): Bir serverdə eyni anda onlarla fərqli xidmət (veb, poçt, verilənlər bazası və s.) işləyə bilər. Gələn məlumatın server daxilində məhz doğru proqrama çatması üçün Portlar (məsələn, təhlükəsiz veb trafik üçün Port 443) istifadə olunur. Port server daxilindəki spesifik giriş qapısıdır.

5. Bobun Sifarişi vs. Protokol və Request/Response (Necə Danışırıq?)

Real Həyat Analogiyası (Pizza): Bob restorana girib başa düşülən dildə sifariş verir: "Mənə böyük pepperoni pizza və bir kola verin". Restoran işçisi də ya sifarişi qəbul edir, ya da "Pepperoni pizza qalmayıb" deyərək xəta mesajı qaytarır.
Kompüter Dünyasındakı Qarşılığı (Protocol & Request/Response):
Protokol (Ortaq Dil): Bobun rolunu oynayır; tərəflərin hansı sintaksis və qaydalarla (HTTP/HTTPS) danışacağını tənzimləyir.
Request & Response (Sorğu və Cavab): Client serverə GET sorğusu göndərir ("Mənə bu səhifəni ver"), server də istəyi emal edib 200 OK status kodu və səhifənin kodları ilə birlikdə geri qaytarır (Response).

📌 Nəticə

Gördüyünüz kimi, gündəlik həyatda pizza sifariş edərkən tətbiq etdiyimiz məntiq (istəyən var, ünvanı tapan var, qapıdan girən var, ortaq dildə sifariş verən və cavab alan var) rəqəmsal dünyada Client-Server arxitekturasının təməlini təşkil edir. Bu bənzərliyi başa düşmək bütün şəbəkə mexanizmini və kibertəhlükəsizlik əsaslarını həm asan, həm də mantıqlı şəkildə qavramağa imkan verir.

1. ci sualin izahı

İzahı: Serverdə eyni anda veb-sayt, poçt və ya fayl mübadiləsi kimi fərqli xidmətlər işləyə bilər. Şəbəkə trafikinin məhz doğru xidmətə / tətbiqə çatmasını təmin edən xüsusi giriş nöqtəsinə Port deyilir (məsələn, Luijinin restoranındakı fərqli qapılar kimi).

2.ci sualin izahı

İzahı: İnternetə qoşulan hər bir serverin və cihazın rəqəmsal dünyada unikal yeri / koordinatı olur. Kompüterlər şəbəkədə bir-birini tapmaq üçün bu İnternet Protokol Ünvanından (IP Address) istifadə edirlər (məsələn, GPS-ə daxil etdiyimiz fiziki kooridnatlar kimi)

TASK :3

Veb Ünsiyyətinin Praktiki İzahı və HTTP GET Sorğusu

Müasir veb-saytların və tətbiqlərin necə işlədiyini anlamaq üçün ilk növbədə HTTP(S) protokolu ilə tanış olmalıyıq.

HTTP(S) Protokolu və Stateless (Vəziyyətsiz) Model

HTTP(S) (Hypertext Transfer Protocol Secure) — Ümumdünya Veb (World Wide Web) üzərində istifadə olunan, stateless (vəziyyətsiz) client-server protokoludur.

Stateless nə deməkdir?_ Hər bir sorğu (request) server tərəfindən tamamilə müstəqil emal edilir. Server əvvəlki sorğular barədə heç bir məlumat saxlamır._

Protokolun özü vəziyyətsiz olsa da, müasir veb-saytlar tətbiq səviyyəsində statefulness (vəziyyətlilik) yaradan mexanizmlərdən istifadə edir. Məsələn, siz sayta daxil olduqda (login olduqda) server bir sessiya identifikatoru (Cookie və ya Token) yaradır. Bu mexanizm olmasaydı, saytda hər yeni səhifəyə kliklədikdə yenidən istifadəçi adı və şifrənizi daxil etməli olardınız.

HTTP Metodları (Commands)

HTTP spesifikasiyalarında serverlə əlaqə qurmaq üçün 9 əsas metod mövcuddur:

GET: Serverdən resurs (səhifə, şəkil, fayl) tələb etmək üçün.

POST: Serverə məlumat göndərmək üçün.

PUT / PATCH: Verilənləri yeniləmək üçün.

DELETE: Resursu silmək üçün.

HEAD, OPTIONS, CONNECT, TRACE

1. Bu Labın Mahiyyəti Bizə Nə Öyrədir və Niyə Etdik?

Mahiyyət: İnternetin və veb tətbiqlərin ən təməl daşı olan Client-Server arxitekturasını, brauzerin serverə necə sorğu (GET) göndərdiyini və serverin buna necə cavab (200 OK, HTML məzmunu) qaytardığını praktiki olaraq başa düşməyi öyrədir.
Niyə etdik? Nəzəri olaraq oxuduğumuz məlumatların (məsələn, "brauzer serverdən fayl istəyir") real sistemdə arxa fonda necə baş verdiyini öz gözümüzlə görmək və əllə toxunaraq test etmək üçün.

2. Real Həyatda / Kibertəhlükəsizlikdə Bu Nə Üçün Lazım Olacaq?

Gələcəkdə bir veb-saytın təhlükəsizliyini yoxlayarkən (penetration testing) və ya zərərli trafiki analiz edərkən aşağıdakı səbəblərə görə bu təməlləri bilmək məcburidir:

Trafik Analizi: Hədəf tətbiqin hansı faylları yüklədiyini, hansı port və protokollardan istifadə etdiyini Developer Tools vasitəsilə görməyi öyrənirik.
Sorğu Manipulyasiyası: Hücumlar və ya testlər zamanı HTTP sorğularının (GET, POST) başlıqlarını (Headers) və parametrlərini dəyişdirmək lazımdır. Bu təməli bilmədən veb zəifliklərini (məsələn, XSS, SQL Injection) anlamaq mümkünsüzdür.
Server Cavablarının Oxunması: Serverin qaytardığı status kodlarını (200 OK, 404 Not Found, 500 Internal Server Error) analiz edərək sistemin vəziyyətini müəyyən edirik.

Tam olaraq başa düşdüm, Nigar! Gəl hər şeyi çox sadə, samimi və addım-addım vizual olaraq izah edim ki, oxuyan hər kəs nəyi necə etdiyimizi gözünün qabağına gətirə bilsin.

Labda addım-addım tam olaraq nə etdik və niyə etdik — Medium məqalən üçün ən aydın və strukturlaşdırılmış versiya:

🚀 Labda Addım-Addım Ne Etdik? (Praktiki İzah)

Nəzəriyyədə öyrəndiyimiz Client-Server əlaqəsini və HTTP GET sorğusunu canlı görmək üçün TryHackMe laboratoriyasında real bir test etdik.

1-ci Addım: Virtual Serveri İşə Saldıq (`Start Lab Machine`)

Ne etdik? TryHackMe səhifəsindəki yaşıl "Start Lab Machine" düyməsinə kliklədik. Səhifənin yuxarısında Your virtual environment has been set up və Status: On yazısı çıxdı.
Necə etdik? Düyməyə basan kimi platforma arxa fonda bizə xüsusi bir veb-server (Virtual Maşın) yaratdı.
Niyə etdik? Çünki brauzerimizdən (Client) sorğu göndərmək üçün qarşı tərəfdə bizi cavablandıracaq canlı bir Server olmalıdır.

2-ci Addım: Nəzəriyyəyə Baxdıq (HTTP Communication Sxemi)

Ne etdik? Labın təqdim etdiyi HTTP Communication (HTTP Ünsiyyəti) diaqramını nəzərdən keçirdik.
Necə etdik? Sol tərəfdəki bizim kompyuterimizin (Client), sağ tərəfdəki TryHackMe Serveri ilə necə danışdığına baxdıq:
Brauzer serverə sorğu göndərir: GET /index.html.
Server cavab qaytarır: 200 OK + Səhifənin kodları.
Niyə etdik? Brauzerdə F12 basıb şəbəkəyə baxmazdan əvvəl arxa fonda baş verəcək prosesin məntiqini anlamaq üçün.

3-cü Addım: Brauzeri Açdıq və Səhifəni Yüklədik

Ne etdik? Virtual maşının içindəki Firefox brauzerini açdıq və ünvan çubuğuna [http://httpdemo.local:8080](http://httpdemo.local:8080) yazıb Enter basdıq.
Necə etdik? Ekrana sadə bir test saytı gəldi. Ardınca klaviaturadan F12 basaraq Developer Tools (Geliştirici Araçları) pəncərəsini açdıq və oradan Network (Ağ) bölməsinə keçdik.
Sönra nə etdik? Brauzerin sol yuxarısındakı Yenilə (Reload) düyməsini sıxdıq.
Niyə etdik? Səhifə yenilənərkən brauzerimizin serverə sıfırdan göndərdiyi bütün HTTP paketlərini canlı tutub izləmək üçün.
Burada nə gördük? Brauzer tək bir səhifə üçün serverə bir neçə GET sorğusu göndərib:
/ (əsas HTML faylı)
style.css (dizayn faylı)
script.js (skript faylı)

4-cü Addım: Paketlərin İçini Açdıq (Headers Analizi)

Ne etdik? Network bölməsindəki siyahıda ən birinci duran / sorğusunun üzərinə kliklədik. Sağ tərəfdə Headers paneli açıldı.
Necə etdik? Açılan paneldə sorğunun texniki pasportunu oxuduq:
Scheme: http (Şifrələnməmiş təməl veb protokolu).
Host: httpdemo.local:8080 (Müraciət etdiyimiz domena/ünvan).
Filename: / (Serverdən istədiyimiz fayl — yəni index.html).
Address: 127.0.0.1:8080 (Serverin real IP ünvanı).
Status: 200 OK (Server dedi ki: "Sorğunu aldım, hər şey əladır!").
Niyə etdik? Veb təhlükəsizliyi və pentest zamanı bir saytın arxasında hansı serverin dayandığını və sorğunun uğurlu olub-olmadığını görmək üçün.

5-ci Addım: Serverdən Gələn Cavabın Məzmununa Baxdıq (Response Body)

Ne etdik? Headers panelinin yanındakı Response sekmesine kliklədik.
Necə etdik? Serverin bizim GET sorğusuna cavab olaraq geriyə göndərdiyi ham HTML kodlarını gördük.
Niyə etdik? Brauzerin ekranda bizə göstərdiyi vizual saytın arxasında əslində serverdən gələn bu xam mətni (HTML) necə emal etdiyini anlamaq üçün.

💡 Nəticə və Xülasə:

Bu laboratoriyada biz öyrəndik ki:

Virtual Maşın bizə test üçün real server mühiti təmin edir.
Brauzerdə hər hansı linkə girəndə arka fonda GET sorğusu yaranır.
F12 DevTools Network paneli bizə bu sorğunun IP ünvanını (Address), nəticəsini (Status: 200 OK) və göndərilən faylları görməyə imkan verir.

1-ci Sual:

"What would be the host in the following URL? [https://www.iamlearning.thm/contact](https://www.iamlearning.thm/contact)"

Nə soruşur?

Verilən URL ünvanında Host (yəni serverin/domen adının özü) hansıdır?

Məntiqi & İzahı:

URL hissələrə bölünəndə protokoldan (https://) sonra gələn və ilk sləşə (/) qədər olan domen adı Host sayılır.

Buna görə də cavab: [www.iamlearning.thm](http://www.iamlearning.thm.).

2-ci Sual:

"What would be the scheme in the following URL? [https://www.iamlearning.thm/contact](https://www.iamlearning.thm/contact)"

Nə soruşur?

Verilən URL ünvanında Scheme (yəni istifadə olunan protokol) hansıdır?

Məntiqi & İzahı:

URL-in ən başında, dördnöqtə və iki sləşdən (://) əvvəl gələn hissə Scheme (protokol) adlanır. Şəbəkədə məlumatın hansı qayda ilə daşınacağını göstərir.

Buna görə də cavab: https.

Final

Virtualizasiya Mühitinin Ümumi Mənzərəsi

Əgər biz bütün bu dərsi və laboratoriya işini yuxarıdan — tək bir pəncərədən süzsək, qarşımızda IT infrastrukturunun təkamülünü və idarəetməsini göstərən tam bir zəncir görürük:

1-ci Addım: Məqsəd, Problem və Nəticə/Təsir

İzah: Bizim təməl problemimiz "Bir server = bir tətbiq" yanaşması idi. Əvvəllər şirkətlər hər proqram (sayt, verilənlər bazası, e-poçt) üçün ayrı fiziki kompüter (server) alırdılar. Nəticədə serverlər tutumunun cəmi 5–20%-dən istifadə edirdi, qalan güc boşa gedirdi. Elektrik, soyutma, yer və avadanlıq xərcləri isə büdcəni məhv edirdi.

Bunu həll etmək üçün Virtuallaşma və Hipervizor (Hypervisor) yaradıldı. Hipervizor bir fiziki serveri təhlükəsiz şəkildə bölərək daxilində bir neçə müstəqil Virtual Maşın (VM) işlətməyə imkan verir.

❓ Sizin birinci tənqidi sualınız (Nəticə və Təsir Sualları):

Əgər dünyada Hipervizor texnologiyası heç kəşf olunmasaydı və biz hələ də "Bir server = bir tətbiq" üsulu ilə işləsəydik, müasir İT dünyasında (Google, Amazon, AutoGalo kimi şirkətlərdə) hansı maliyyə və texniki fəlakət baş verərdi?

1-cü Sualın Cavabı Əgər Hipervizor kəşf olunmasaydı, şirkətlər hər bir xidmət üçün ayrı fiziki server almağa məcbur qalardılar. Bu da milyonlarla dollar artıq avadanlıq, elektrik və soyutma xərclərinə yol açar, məlumat mərkəzlərində yer çatmazdı. Eyni zamanda server resurslarının 80–95%-i boşa gedərdi (çünki istifadə cəmi 5–20% olurdu) və yeni xidmətləri istifadəyə vermək həftələrlə vaxt aparardı. Sistem miqyaslana bilmədiyi üçün müasir bulud (cloud) texnologiyaları və böyük internet platformaları mövcud ola bilməzdi.

2-ci Addım: Zəncirvari Bağlantı və Sərhədlər

İzah: Hipervizor yaratdığımız Virtual Maşınları (VM) fiziki serverdən təcrid edir (izolyasiya edir). VM-in öz virtual CPU-su, RAM-ı və əməliyyat sistemi (Windows, Linux) olur. Lakin hər VM üçün tam əməliyyat sistemi yükləmək resurs baxımından bir qədər "ağır" olduğuna görə daha yüngül texnologiya — Konteynerlər (Docker) yaradıldı. Konteynerlər ayrı əməliyyat sistemi daşımır, host sistemin nüvəsini (kernel) paylaşır və saniyələr daxilində işə düşür.

❓ 2-ci Tənqidi Sualınız (Sərhəd və Məhdudiyyət Sualları):

Təsəvvür edin ki, sizə Linux əməliyyat sistemi olan bir serverdə Windows üçün nəzərdə tutulmuş bir tətbiqi işlətmək lazımdır. Bu vəziyyətdə niyə Konteynerdən istifadə edə BİLMƏZSİNİZ və məhz Virtual Maşın (VM) seçməyə MƏCBURSUNUZ? Məlumatlar arasındakı hansı sərhəd buna mane olur?

2-cü Sualın Cavabı:

Konteynerlər öz əməliyyat sistemlərinə sahib deyillər; onlar birbaşa host (ev sahibi) sistemin nüvəsini (kernel) paylaşırlar. Linux nüvəsi Windows tətbiqlərinin tələb etdiyi sistem çağırışlarını başa düşmədiyi üçün Linux üzərində Windows konteyneri işlədə bilməzsiniz.

Amma Virtual Maşında (VM) hər bir maşın tamamilə izolyasiya olunmuş öz əməliyyat sistemini (Windows) yükləyə bilir. Məhz bu nüvə (kernel) paylaşımı sərhədinə görə fərqli əməliyyat sistemi tələb olunan yerlərdə Konteyner deyil, məhz Virtual Maşın (VM) seçməyə məcbursunuz.

3-cü Addım: Ssenari və Reaksiya (Praktiki Tətbiq)

İzah:

AutoGalo şirkətində virtual mühit Virtualization Manager paneli vasitəsilə idarə olunur. Orada real vaxt rejimində resurslar izlənilir:

Mail-SERVER xəta (Error) verəndə Restart (Blue Square) düyməsi ilə bərpa edilir.
Yeni resurs lazımdırsa, + Create VM daxilindən CPU, RAM və Disk təyin olunaraq yaradılır.
HV-PROD-02 kimi host serverin CPU-su 98%, RAM-ı 90% çatanda bu, sistemin çökmə ərəfəsində olduğunu göstərir və təcili müdaxilə tələb edir.

❓ 3-cü Tənqidi Sualınız (Ssenari və Reaksiya Sualları):

Təsəvvür edin ki, siz AutoGalo-da işləyərkən şirkətə hücum olur və ya böyük bir xidmət dayanır. Paneldə Mail-SERVER-in "Error" statusunda olduğunu, HV-PROD-02 hostunun isə 98% CPU ilə işlədiyini görürsünüz. Bu iki məlumat bir-biri ilə necə əlaqəlidir və bir Sistem İnzibatçısı (və ya Pentester) kimi hansı reaksiyanı verməlisiniz?

3-cü Sualın Cavabı:

Bu iki məlumat bir-biri ilə səbəb-nəticə zənciri vasitəsilə sıx bağlıdır:

HV-PROD-02 host serveri 98% CPU və 90% RAM göstəricisi ilə həddindən artıq yüklənib (resursları tükenib).

Resurs çatışmazlığı nəticəsində həmin host üzərində işləyən virtual maşınlar (o cümlədən Mail-SERVER) çökmüş və Error vəziyyətinə düşmüşdür.

Bütün Mövzunun Yekun Xəritəsi (Xülasə)

Bu analiz metodu ilə bütün mövzunu 4 təməl sütun üzərində birləşdirdik:

Problem və Səbəb:

"Bir server = bir tətbiq" — -> Resurs israfı (5–20% istifadə) və yüksək xərc.

2. Həll və Mexanizm:

Virtuallaşma — -> Hipervizor vasitəsilə fiziki resursların təhlükəsiz bölünməsi.

3. Komponentlər və Sərhədlər:

Virtual Maşın (tam izolyasiyalı müstəqil sistem) vs. Konteyner (yüngül, hostun nüvəsini paylaşan tətbiq).

4 . Praktiki Tətbiq və Reaksiya:

Paneldə xəta verən servislərin bərpası (Mail-SERVER restart), resurs balansı və host monitorinqi (HV-PROD-02 yüklənməsi).

Laboratoriya həlləri

Task: 2

ci sualı izahı: Virtuallaşma texnologiyası əvvəlki dövrlərdəki israfçılığın qarşısını almaq üçün bir neçə tətbiqin eyni fiziki serveri təhlükəsiz şəkildə paylaşmasına imkan yaradır.
ci sualı izahı : Lab maşınları arasında hakim rolunu oynayan, hər bir virtual kompüterin müstəqil işləməsini təmin edən və resursları idarə edən proqram təminatı qatına hipervizor (hypervisor) deyilir.

Task: 3

. Əsas Anlayışların Tərifi (Nə nədir?)

Fiziki Server: Real, toxunula bilən dəmir avadanlıqdır (təməldir).
Hipervizor: Fiziki serverin resurslarını (CPU, RAM) bölən və idarə edən əsas proqram təminatıdır.
VirtualBox: Type 2 hipervizorun konkret bir növüdür (proqramdır). Yəni VirtualBox özü də hipervizordur, sadəcə şəxsi kompüterimizdə işləyəndir.

Type 1 Hipervizorlar (Birbaşa avadanlıq üzərində işləyənlər):

Production Server (Canlı işləyən server): Şirkətin əsas xidmətləri üçün maksimum performans tələb olunduğundan Type 1 seçilir.

Database Server (Verilənlər bazası serveri): Yüksək sürət və sabitlik lazım olduğuna görə Type 1 uyğundur.

Data Center (Data mərkəzi): Böyük miqyaslı resurs idarəetməsi üçün Type 1 istifadə edilir.

Type 2 Hipervizorlar (Əməliyyat sisteminin içində işləyənlər, məs. VirtualBox):

Test Malicious Files (Zərərli faylların test edilməsi): Şəxsi kompüterdə təhlükəsiz sınaq aparmaq üçün Type 2 əlverişlidir.

Software Testing (Proqram təminatının test edilməsi): Proqramçının öz kompüterində proqramı yoxlaması üçün Type 2 istifadə olunur.

Kali Linux: Şəxsi kompüterinizdə etik hakinq və təhlükəsizlik testləri keçirmək üçün Type 2 uyğundur.

Virtual Maşın (VM): Hipervizorun (VirtualBox-un) yaratdığı müstəqil,
bütöv virtual kompüterdir ("mənzildir").
Docker: Konteynerləri yaratmaq və idarə etmək üçün istifadə olunan proqram platformasıdır.
Konteyner: Docker vasitəsilə yaradılan, bütöv əməliyyat sistemi olmayan, yalnız tək tətbiqi daşıyan yüngül mühitdir ("otaqdır").

1. Hipervizor proqramdır, yoxsa VM?

Hipervizor bir proqramdır (xüsusi proqram təminatıdır).

Virtual Maşın (VM) isə hipervizor tərəfindən yaradılan virtual kompüterdir (müstəqil mühitdir).

Onların nə əlaqəsi var?

Hipervizor ilə VM arasındakı əlaqə "yaradan və yaradılan" (və ya menecer ilə mənzil) əlaqəsidir:

Hipervizor rəhbərdir/menejerdir: Fiziki serverin üzərində işləyən əsas proqramdır. O, fiziki kompüterin resurslarını (CPU, RAM, yaddaş) idarə edir.

VM isə yaradılan məhsuldur: Hipervizor həmin fiziki resursları bölərək daxildə bir neçə dənə Virtual Maşın (VM) yaradır.

İdarəetmə əlaqəsi: Hipervizor hər bir VM-ə öz payını verir, onları bir-indən təcrid edir (izolyasiya yaradır) və onların həyat dövrünü (başlatmaq, dayandırmaq, silmək və s.) idarə edir.

2. Sual Ediyiniz Müqayisələr və Əlaqələr

A) VirtualBox ilə Hipervizorun fərqi və əlaqəsi:

Fərqi: "Hipervizor" ümumi anlayışdır (bütün resurs bölən proqramların ümumi adızdır). "VirtualBox" isə həmin hipervizor növlərindən yalnız biridir (Type 2 hipervizor).
Əlaqəsi: VirtualBox hipervizor ailəsinin üzvüdür. Hər VirtualBox hipervizordur, amma hər hipervizor VirtualBox deyil (məsələn, Type 1 server hipervizorları başqadır).

B) Docker ilə Konteynerin fərqi və əlaqəsi:

Fərqi: "Docker" idarəetmə proqramıdır (alətdir), "Konteyner" isə həmin proqramın yaratdığı rəqəmsal məhsuldur (mühitdir).
Əlaqəsi: Nec ki VirtualBox hipervizordursa və VM yaradır, Docker də platformadır və konteyner yaradır. Docker olmasa, bu cür konteynerləri idarə etmək çətin olar.

C) Virtual Maşın ilə Hipervizorun fərqi və əlaqəsi:

Fərqi: Hipervizor menecer proqramıdır, Virtual Maşın (VM) isə həmin menecerin yaratdığı məhsuldur (virtual kompüterdir).
Əlaqəsi: Hipervizor olmasa, virtual maşın yaradıla bilməz. VM hipervizordan asılıdır.

D) Konteyner ilə Virtual Maşının fərqi:

Virtual Maşın: Ağır, bütöv əməliyyat sistemi olan, gigabaytlarla yer tutan müstəqil sistemdir.
Konteyner: Çox yüngül, özünün əməliyyat sistemi olmayan, əsas sistemin nüvəsini paylaşan kiçik tətbiq qutusudur.

E) Fiziki Server ilə Hipervizorun əlaqəsi:

Əlaqəsi: Hipervizor birbaşa fiziki serverin üzərində quraşdırılır. Fiziki server real dəmirdir, hipervizor isə həmin dəmiri idarə edən ilk proqram qatıdır.

3. Hamısı Bir Yerdə Necə Əlaqəlidir? (İç-İçə Zəncir)

Bütün bu sadaladıqlarınız bir sistemdə belə sıralanır:

Ən altdakı təməl: Fiziki Server (Real dəmir).
Onun üzərindəki idarəçi: Hipervizor (və ya VirtualBox).
Hipervizorun yaratdığı: Virtual Maşın (VM).
Virtual Maşının və ya sistemin içində işləyən: Docker vasitəsilə yaradılan Konteynerlər.

Laboratoriya həlləri:

Birinci Sual izahı

"Tutaq ki, bir istifadəçi kiber təhlükəsizlik sertifikatı üçün məşqlər etmək məqsədilə öz kompüterində tədris laboratoriyası (study lab) qurmaq istəyir. Onlar hansı növ hipervizordan istifadə edəcəklər?"

Doğru Cavab: Type 2

Niyə?

Şəxsi kompüterimizdə (məsələn, öz noutbukumuzda Windows və ya macOS üzərində) öyrənmək, sınaqlar keçirmək və ya tədris laboratoriyası yaratmaq üçün Type 2 hipervizorlardan (məsələn, VirtualBox) istifadə olunur. Çünki Type 2 mövcud əməliyyat sistemimizin içində işləyir, quraşdırılması asandır və fərdi istifadə üçün idealdır.

İkinci Sual izahı:

"Tutaq ki, bir şirkət eyni laboratoriya maşınında bir neçə kiçik tətbiq yerləşdirmək (host etmək) istəyir. Onlar nədən istifadə etməlidirlər?"

Doğru Cavab: Containers (Konteynerlər)

Niyə?

Eyni sistem daxilində bir neçə kiçik tətbiqi resursları boşuna sərf etmədən, sürətli və izolyasiya olunmuş şəkildə işlətmək üçün konteynerlərdən (məsələn, Docker) istifadə edilir. Virtual maşınlar ağır olduğu halda, konteynerlər çox yüngüldür və eyni maşında bir çox kiçik tətbiqi eyni vaxtda idarə etmək üçün ən optimal seçimdir.

TASK:4

1. Şəkillər Nəyi Göstərir? (İzahı)

Birinci şəkil (Mail-SERVER və Error): Sən "Virtualization Manager" panelində virtual maşınlar siyahısına baxırsan. Siyahıda Mail-SERVER adlı maşının qarşısında qırmızı rənglə Error statusu yazılıb. Bu o deməkdir ki, e-poçt serveri xəta verib və dayanıb, ona görə də şirkətdə heç kim e-poçt ala bilmir.

İkinci şəkil (Mavi düymə — Restart): Həmin Mail-SERVER sətrinin üzərində mavi rəngli dairəvi ox (yenidən başlatma / restart) düyməsi göstərilib.

2. Praktiki olaraq İndi Nə Etməlisən? (Həlli)

Burada praktiki olaraq çox sadə bir addım atmalısan:

Şəkildə sarı oxla göstərilən, Mail-SERVER sətrinin qarşısındakı mavi rəngli kvadrat (və ya dairəvi ox) olan restart düyməsini sıxırsan.
Bunu etdikdən sonra maşın yenidən işə düşəcək və statusu qırmızı Error-dan yaşıl Running vəziyyətinə keçəcək. Beləliklə, e-poçt problemi həll olunmuş olacaq.

Düyməni kliklədikdən sonra növbəti addıma (yeni VM yaratmağa) keçə bilərsən!

Birinci şəkil: Sağ yuxarıdakı "+ Create VM" düyməsini sıxmısınız.

2. İkinci şəkil: Açılan pəncərədə tələb olunan məlumatları dəqiq daxil etmisiniz:

Name: Marketing-VM
CPU Cores: 4
Memory (GB): 8
Disk Size (GB): 100
Və yaşıl "Create VM" düyməsini basmısınız.

3. Üçüncü şəkil: Nəticədə Marketing-VM uğurla yaradılıb və siyahının ən yuxarı hissəsində görүнür (HV-PROD-01 servrinə bağlanıb)!

İndi Nə Edirik?

Artıq tapşırığın praktiki hissələrini (e-poçt xətasını düzəltmək və yeni VM yaratmaq) uğurla bitirdiniz. İndi yalnız səhifənin ən aşağısındakı son sualları cavablandırmaq qalır.

Sualların cavablarında kömək lazımdırsa, dərhal yaza bilərsiniz!

Tapşırığın praktiki hissəsini (e-poçt problemini həll etmək və Marketing-VM yaratmaq) uğurla başa vurdunuz. İndi növbəti mərhələ — Analyzing Hardware Usage (Aparat təminatının istifadəsinin təhlili) və shifti tamamlamaq üçün son sualları cavablandırmaqdır.

Yuxarıdakı məlumatlara və fiziki serverlərin (Hosts) panelinə əsasən vəziyyət belədir:

HV-PROD-01: Daha çox virtual maşın host etmək üçün kifayət qədər boş resurslara malikdir (məsələn, yeni yaratdığınız Marketing-VM də məhz bura düşüb).
HV-PROD-02: Resursları demək olar ki, 100% doludur (CPU: 98%, Memory: 90%, Storage: 95%) və bu barədə rəhbərliyə məlumat verilməlidir.
HV-BACKUP-01: Şəbəkədən üzülüb (Disconnected) və hazırda heç bir virtual maşın saxlamır.

TASK : 4 XÜLASESİ

Virtual Maşınların İdarə Edilməsi (VM Lifecycle):
Şirkətin virtual mühitində xəta verən Mail-SERVER məntiqini tapıb, onu yenidən işə salmaqla (Restart) problemi aradan qaldırmağı öyrəndik.
Şirkətin tələbatına uyğun olaraq yeni virtual maşın (Marketing-VM) yaratmağı və ona resurslar (CPU, RAM, Disk) təyin etməyi praktikada tətbiq etdik.
Fiziki Serverlərin Monitorinqi və Analizi:
Virtual maşınların fiziki serverlərin (HV-PROD-01, HV-PROD-02) üzərində necə paylandığını gördük.
HV-PROD-02 serverinin həddindən artıq yükləndiyini (98% CPU, 90% RAM, 95% Storage) müəyyən edərək real iş mühitində infrastrukturun sağlamlığına nəzarət etməyi və bunu rəhbərliyə bildirməli olduğumuzu öyrəndik.

Virtualisation Basics sonu

Tarixən şirkətlər öz işlərini yerinə yetirmək üçün baha başa gələn və böyütməsi çətin olan fiziki serverlərdən istifadə edirdilər. Zaman keçdikcə virtualizasiya və avtomatlaşdırma texnologiyaları inkişaf etdi və serverləri internet üzərindən idarə etməyə imkan verən bulud hesablamalar (cloud computing) dövrü başladı. Bulud texnologiyası sayəsində artıq fiziki avadanlıq almağa ehtiyac qalmır; istənilən vaxt ani olaraq resurslar yaratmaq, tələbə uyğun olaraq sistemi böyütmək (scalability) və yalnız istifadə olunan qədər pul ödəmək (Pay-as-you-go) mümkün olur. Bu ehtiyaclara uyğun olaraq xidmət modelləri formalaşıb: infrastruktur səviyyəsində tam nəzarət istədikdə IaaS, sadəcə kod və tətbiqlə məşğul olmaq istədikdə PaaS, birbaşa brauzerdən hazır proqram kimi istifadə etmək istədikdə isə SaaS modelləri seçilir. Bütün bu nəzəri bilikləri real həyatda tətbiq etmək üçün AWS bənzəri bulud konsollarından istifadə olunur. Məsələn, kiber təhlükəsizlik tətbiqi qurarkən region seçilir, interfeys və sınaq məqsədilə fərqli gücə malik virtual maşınlar (t3.micro və ya m5.large) yaradılır. İşimiz bitdikdə və ya istifadə olunmadıqda həmin maşınları Stop edərək aylıq xərcləri kəskin şəkildə aşağı salmaq və resursları çevik idarə etmək mümkündür. Qısası, fiziki məhdudiyyətlərlə başlayan yol bulud texnologiyaları vasitəsilə qlobal miqyasda işləyən, istənilən vaxt miqyaslanıb xərclərə qənaət edə bilən müasir rəqəmsal ekosistemə çevrilir.

"Bulud (Cloud) texnologiyası anlayışı haradan yaranıb və niyə məhz 'Bulud' adlandırılıb?"

Gəlin bunu daha da dərindən və əyani şəkildə təsəvvür edək:

İllər əvvəl İT mühəndisləri kağız üzərində şəbəkə xəritələri çəkirdilər. Təsəvvür edin ki, siz Bakıdakı kompüterinizdən Amerikadakı bir serverə məlumat göndərirsiniz.

Normalda o xəritədə hər şey ətraflı göstərilməli idi:

Minlərlə kilometr uzunluğunda sualtı və quru kabelləri,
Yolüstü keçilən yüzlərlə modem və routyer (marşrutlaşdırıcı),
Müxtəlif ölkələrin qarmaqarışıq əlaqə xətləri.

İndi təsəvvür edin ki, hər dəfə yeni bir layihə çəkəndə bu qədər xırda və mürəkkəb kabelləri tək-tək çəkmək nə qədər yorucu və lazımsızdır. Mühəndislər işi asanlaşdırmaq üçün çox sadə bir üsul tapdılar: Arxa planda işləyən və son istifadəçinin görmədiyi bütün o qarmaqarışıq şəbəkə hissəsini bir dairəyə alıb içinə bulud şəkli (☁️**) çəkdilər.**

Onlar bununla demək istəyirdilər ki: "Məlumat bu tərəfdən girir, o buludun (görünməz və mürəkkəb şəbəkənin) içindən keçib o biri tərəfdən çıxır. İçində minlərlə kabelin olmasının son istifadəçiyə heç bir aidiyyəti yoxdur."

Eynilə səmadakı buluda baxanda onun içində nə olduğunu, su damcılarının dəqiq necə hərəkət etdiyini görə bilmədiyimiz kimi, İT mühəndisləri də həmin o görünməz, uzaq və mürəkkəb infrastruktur üçün məhz bu simvoldan istifadə edirdilər. Zaman keçdikcə həmin sxemdəki bulud işarəsi sadəcə bir şəkil olaraq qalmadı, bütün bu sistemin ümumi adına — "Cloud Computing"ə (Bulud Hesablamaları) çevrildi.

Temel Başlıklar ve Mantıksal Gruplar

Problem ve Geçmişten Günümüze Tıkandığımız Noktalar:
Giriş
Bulud Hesablamaya Baxış (Serverlərin Təkamülü)
Buludun Üstünlükləri və Xüsusiyyətləri
Çözüm Seçimləri və Model Kararları:
Bulud Növləri və Xidmət Modelləri (IaaS, PaaS, SaaS)
Əsas Bulud Provayderləri
Şirkətlərin Buluddan İstifadə Etmə Formaları
Uygulama Dili və Pratik Adımlar:
Əsas Bulud Terminologiyası
Mühitin Yerləşdirilməsi
Ödəniş və Xərclərin Təhlili

"Bulud texnologiyası anlayışı və onun xidmət modelləri nə üçün vacibdir (Keçmiş və indiki zamanın müqayisəsində)?"

Keçmişdəki Problemləri Görmək Üçün: Keçmişdə tətbiqlər tək bir fiziki kompüterdə və ya şirkətin öz otağındakı serverlərdə işlədilirdi. Bu halda elektrik kəsiləndə tətbiq bağlanır, dünyanın başqa yerindən qoşulanlar ləngimə (lag) yaşayır və qəfil çoxlu sayda istifadəçi gəldikdə sistem çökürdü. Bulud texnologiyası məhz bu fiziki məhdudiyyətləri aradan qaldırmaq üçün yarandı.
Doğru Xidmət Modelini Seçə Bilmək Üçün: Hər kəsin ehtiyacı fərqlidir. Keçmişdə hər şeyi (avadanlıq, əməliyyat sistemi, proqram təminatı) özümüz quraşdırmaq məcburiyyətində idik. Bu gün isə ehtiyacımıza uyğun olaraq boş mənzil kirayələmək kimi infrastruktur (IaaS), hazır əşyalı mənzil kimi platforma (PaaS) və ya oteldə qalmaq kimi hazır proqram təminatı (SaaS) seçə bilirik.
Xərcləri və Resursları İdarə Edə Bilmək Üçün: Keçmişdə aylar əvvəldən bahalı serverlər satın alınardı və istifadə olunmasa belə, pulu ödənilərdi. Bu gün isə bulud sayəsində yalnız istifadə etdiyimiz qədər ödəyirik (Pay-as-you-go) və istifadə etmədiyimiz serveri dayandıraraq (Stop) xərcləri sıfırlaya bilərik.

DERSIN XÜLASƏSİ

Giriş (Introduction): Öz lokal kompüterimizdə (məsələn, evdəki laptopda) saxladığımız tətbiqin fiziki məhdudiyyətlərini (elektrik kəsilməsi, şəbəkə ləngiməsi / lag) görmək və problemin kökünü anlamaq üçün lazımdır.

Bulud Hesablamaya Baxış / Serverlərin Təkamülü (Overview): Texnologiyanın fiziki serverlərdən virtuallaşmaya və oradan buluda necə gəldiyini görmək üçün lazımdır.

Buludun Üstünlükləri (Cloud Benefits): Sistemin elastik miqyaslanmasını (Scalability), yüksək etibarlılığını və istifadə etdiyin qədər ödəniş (Pay-as-you-go) prinsipini dərk etmək üçün lazımdır.

Bulud Növləri və Xidmət Modelləri (Types & Models): Ehtiyacımıza uyğun mühiti (Public, Private, Hybrid) və lazımi məsuliyyət səviyyəsini (IaaS, PaaS, SaaS) seçmək üçün lazımdır.

Əsas Bulud Provayderləri (Major Vendors): Bazardakı nəhəng şirkətləri (AWS, Azure, GCP) tanımaq və hansının layihəmizə daha uyğun olduğunu müəyyənləşdirmək üçün lazımdır.

Şirkətlərin Buluddan İstifadə Formaları (How Companies Use Cloud): Netflix, Spotify kimi nəhənglərin təcrübəsini nümunə götürüb nəzəriyyəni real dənənmiş praktika ilə bağlamaq üçün lazımdır.

Əsas Bulud Terminologiyası (Basic Terminology): Bulud mühitinin dilini öyrənmək, EC2 (virtual kompüter) və Instance Type (güc parametrləri) kimi anlayışları bilmək üçün lazımdır.

Mühitin Yerləşdirilməsi (Deploying Your Environment): Praktiki olaraq virtual serverləri yaratmaq və kiber-məşq mühitini canlıya çıxarmaq üçün lazımdır.

Ödəniş və Xərclərin Təhlili (Billing Analysis): İşlətmədiyimiz virtual maşınları dayandıraraq (Stop) xərcləri minimuma endirmək və maliyyəyə tam nəzarət etmək üçün lazımdır.

Task: 2 izahı

Bulud Hesablamalarına Ümumi Baxış: Faylları tək bir noutbukda saxlamaq əvəzinə, internet üzərindən istənilən yerdən daxil ola biləcəyiniz onlayn yaddaşdan istifadə etməyə imkan verir. Bu, tətbiqlərin əlçatanlığını artırır, onları daha etibarlı edir və istifadəçi sayı artdıqca asanlıqla böyüməsini təmin edir.
Serverlərin Buluda Təkamülü: Bulud texnologiyası birdən-birə yaranmayıb; illər ərzində xərcləri azaltmaq, resurslardan səmərəli istifadə etmək və tətbiqləri sürətlə miqyaslandırmaq üçün edilən dəyişikliklərin nəticəsidir.

Serverlərin Təkamül Xronologiyası (Tarixi Mərhələlər):

Fiziki Serverlər Dövrü (1960-cı illər — 2000-ci illərin əvvəlləri): Serverlər birbaşa şirkət binalarında yerləşirdi, hər server yalnız bir işi yerinə yetirirdi və bu sistemlər çox baha olmaqla yanaşı, miqyaslanması da çox ləng idi.
Virtualizasiya Dövrü (1999–2006): Eyni fiziki maşın üzərində birdən çox virtual server işlədilməyə başlandı, bu da aparat resurslarından daha yaxşı istifadə etməyə və resursları daha sürətli ayırmağa imkan yaratdı.
Avtomatlaşdırma və Uzaqdan İdarəetmə (2003–2006): Serverlər artıq internet üzərindən idarə olunmağa başlandı, ilkin avtomatlaşdırma tətbiq edildi və infrastruktur daha sürətli və çevik hala gəldi.
Bulud Hesablamaları Dövrü / AWS-in Buraxılışı (2006): Fiziki avadanlıq sahibi olmadan, tələb əsasında virtual kompüterlərin və yaddaşın icarəyə götürülməsi dövrü başladı; bu, dəqiqələr ərzində elastik miqyaslanma təmin etdi.
Müasir Bulud Dövrü (2012 — Bu gün): AWS, Azure və Google Cloud kimi qlobal platformaların, eləcə də konteynerlərin istifadə olunduğu, diqqətin serverlərə deyil birbaşa tətbiqlərin özünə yönəldiyi dövrdür.

Analoq-Təsəvvür et ki, sənin onlayn geyim mağazan var.Buludun Üstünlükləri və Xüsusiyyətləri

Tətbiqlərin fiziki serverlərdən buluda necə təkamül etdiyini gördükdən sonra, bulud hesablamalarının bu gün niyə bu qədər geniş istifadə olunduğu aydın olur. Bulud məhdud tutum, yüksək xərclər və ləng böyümə kimi ümumi problemləri həll etmək üçün hazırlanmışdır.

Əvvəllər (Fiziki serverlər dövründə): Sən öz evində böyük bir kompüter (server) alıb qoymalı idin.

Əgər Yeni ildə mağazana 1000 nəfər gəlsəydi, kompüter çökəcəkdi (çünki gücü çatmırdı).
Əgər heç kim gəlməsəydi də, o bahalı kompüterə pul ödəmiş olurdun.

2. İndi (Bulud texnologiyasında — Cloud): Sən heç bir kompüter almırsan. İnternet üzərindən "bulud" icarəyə götürürsən.

Scalability (Miqyaslanma): Bayram günü saytına birdən çox adam gələndə, bulud avtomatik öz gücünü böyüdür, adamlar gedəndən sonra yenə kiçildir. Sən əziyyət çəkmirsən.
Pay-as-you-go (İstifadə etdiyin qədər ödə): Əvvəlcədən bahalı avadanlığa pul vermirsən. Saytın ayda cəmi 2 saat işləyibsə, yalnız o 2 saata görə pul ödəyirsən.
High availability (Yüksək əlçatanlıq): Serverlərdən biri xarab olsa belə, bulud başqa serverə keçir və tətbiqin bir saniyə belə sönmür.

Nə üçün lazımdır? Ona görə lazımdır ki, biz bilək: niyə şirkətlər artıq evdə/ofisdə ağır serverlər saxlamaq əvəzinə hər şeyi buluda köçürürlər? Çünki bulud ucuzdur, avtomatlaşdırılıb və heç vaxt çökmür.

Buludun Növləri (Types of Cloud) Bulud hesablamalarının təmin etdiyi elastiklik ehtiyaclarınızdan və nəzarət səviyyənizdən asılı olaraq tətbiqlərinizi müxtəlif yollarla işlətməyə imkan verir. Buna görə də bulud provayderləri tətbiqləri yerləşdirmək və istifadə etmək üçün hər biri fərqli ssenarilərə uyğun gələn bir neçə model təklif edirlər.

Bulud mühiti üçün seçə biləcəyiniz yerləşdirmə növləri ilə başlayaq:

Public Cloud (İctimai Bulud): Sərfəli olduğuna, miqyaslanması asan və infrastruktur idarəetməsi tələb etmədiyinə görə startaplar, veb-saytlar və qlobal tətbiqlər tərəfindən istifadə olunur. Demək olar ki, hər bir istifadə ssenarisi üçün ictimai bulud xidmətlərinə üstünlük verilir.
Private Cloud (Xüsusi Bulud): Həssas məlumatlar üçün daha yüksək nəzarət, fərdiləşdirmə və uyğunluq təmin etdiyinə görə banklar, səhiyyə və dövlət qurumları tərəfindən istifadə olunur.
Hybrid Cloud (Hibrid Bulud): Həssas məlumatları özəl saxlamaqla yanaşı, yüksək tələbat dövründə ictimai buludda miqyaslanmağa ehtiyacı olan e-ticarət platformaları kimi şirkətlər tərəfindən istifadə olunur.

Bulud mühitini yerləşdirməyin fərqli yolları olduğu kimi, bulud xidmətlərindən istifadə etməyin də fərqli yolları var. Təcrübənizdən və ehtiyaclarınızdan asılı olaraq tətbiqinizə uyğun gələn məsuliyyət səviyyəsini seçə bilərsiniz.

Əsas bulud servis modellərinə baxaq:

Infrastructure as a Service (IaaS): Virtual serverlər, yaddaş və şəbəkə kimi təməl hesablama resurslarını icarəyə götürürsünüz. Fiziki avadanlığı provayder idarə edir, əməliyyat sistemini və tətbiqinizi idarə etmək isə sizin məsuliyyətinizdədir.
Platform as a Service (PaaS): Bulud provayderi infrastrukturu və əməliyyat sistemini idarə edir. Siz serverlərdən narahat olmadan tətbiqinizi qurmağa, yerləşdirməyə və işlətməyə fokuslanırsınız.
Software as a Service (SaaS): İnternet üzərindən tam bir tətbiqdən istifadə edirsiniz. Hər şeyi provayder idarə edir, proqram təminatına isə brauzer və ya tətbiq vasitəsilə daxil olursunuz (məsələn, Gmail və ya Zoom).

anoloq — Gəl Boş Mənzil, Boş Yataq Otağı və Bulud Xidmətlərini (IaaS, PaaS, SaaS) yan-yana qoyub ən sadə dillə müqayisə edək.

Məntiq çox sadədir: Məsuliyyət kimdədir — sizdə, yoxsa ev sahibində (provayderdədə)?

🏡 1. IaaS (Infrastructure as a Service) — Boş Mənzil / Boş Otaq

Boş Ev / Otaq Bənzətməsi: Ev sahibi sizə tamamilə boş bir ev və ya boş bir otaq verir.
Qapı-pəncərə və divarlar var (infrastruktur hazır).
Amma içəridə heç nə yoxdur: xalça, çarpayı, masa, dolab, məişət texnikası — hər şeyi özünüz almalı, gətirməli və qurmalısınız.
İT Məntiqi: Provayder sizə yalnız boş kompüter gücü (server, yaddaş, internet) verir.
Sizin işiniz: Əməliyyat sistemini (Windows/Linux) yazmaq, təhlükəsizlik proqramlarını qurmaq və öz tətbiqinizi işlətmək.
Qısaca: "Mənə yalnız boş yer ver, içini özüm bəzəyəcəyəm."

🛋️ 2. PaaS (Platform as a Service) — Yarı-Mebelli Ev / Qismən Hazır Otaq

Yarı-Mebelli Ev / Otaq Bənzətməsi: Ev sahibi sizə əsas mebelləri olan ev verir.
Mətbəx mebeli, çarpayı karkası, böyük dolab artıq var.
Siz sadəcə öz yorğan-yastığınızı, paltarlarınızı və şəxsi əşyalarınızı gətirib yaşayırsınız. Mebel yığmaqla vaxt itirmirsiniz.
İT Məntiqi: Provayder sizə hazır server və əməliyyat sistemi verir.
Sizin işiniz: Kompüter sazlamaqla məşğul olmursunuz, sadəcə öz proqram kodunuzu yükləyib işlədirsiniz.
Qısaca: "Mənə hazır mühit ver, yalnız öz kodumu/əşyamı gətirim."

🏨 3. SaaS (Software as a Service) — 5 Ulduzlu Otel / Hazır Xidmət

Otel Bənzətməsi: Siz oteldə qalırsınız.
Çarpayı yığılıb, televizor, soyuducu, desmal, hər şey hazırdır.
Təmizliyi xadimə edir, texniki nasazlığı otel həll edir. Siz heç bir işə əl vurmadan birbaşa dincəlirsiniz.
İT Məntiqi: Hazır proqramı (Gmail, Zoom, Netflix, Google Docs) açb istifadə edirsiniz.
Sizin işiniz: Kod yazmaq, server təmizləmək və ya yeniləmək yoxdur. Saniyələr ərzində hazır proqramdan istifadə edirsiniz.
Qısaca: "Hər şey hazır olsun, mən sadəcə istifadə edim."

Şirkətlər Buluddan Necə İstifadə Edir?

Netflix bütün platformasını AWS üzərində işlədir; beləliklə, qlobal miqyasda böyüyə bilir, yüksək tələbat dövrlərində onlayn qalır və məzmunu eyni anda milyonlarla istifadəçiyə etibarlı şəkildə yayımlayır.
Spotify milyonlarla mahnı və istifadəçini idarə etmək üçün buluddan istifadə edir; yeni musiqilər və ya funksiyalar təqdim olunduqda sürətlə miqyaslanır.
Instagram böyük həcmdə foto və videoları saxlamaq və onları dünyanın hər yerindəki istifadəçilərə sürətlə çatdırmaq üçün buluda arxalanır.
Onlayn mağazalar (e-ticarət) daimi altyapı satın almağa məcbur qalmadan "Qara Cümə" (Black Friday) kimi dövrlərdə yaranan trafik artımını idarə etmək üçün buluddan faydalanır.

Laboratoriya həlləri

1-ci Sual

Tərcümə: Tətbiqinizə daxilolmaların (istifadəçi trafiki) gözlənilmədən artmasının öhdəsindən gəlməyə imkan verən bulud mühiti xüsusiyyəti hansıdır?

Cavab: Scalability (Miqyaslana bilmə)

İzah: Saytınıza və ya tətbiqinizə birdən-birə böyük axın (məsələn, "Black Friday" endirimi zamanı) olduqda, sistemin çökməməsi üçün server gücünü sürətlə böyütmək (və ya avtomatik artırmaq) xüsusiyyəti Scalability adlanır.

2-ci Sual?

Tərcümə: ən çox istifadə olunan bulud yerləşdirmə (deployment) növü hansıdır?

Cavab: Public Cloud (İctimai Bulud)

İzah: Şirkətlərin və tərtibatçıların böyük əksəriyyəti fiziki avadanlıq almaqla məşğul olmamaq, xərcləri azaltmaq və sürətli başlamaq üçün AWS, Google Cloud, Microsoft Azure kimi hazır Public Cloud xidmətlərinə üstünlük verirlər.

3-cü Sual

Tərcümə: Fərz edin ki, tətbiqi internetdə yerləşdirmək istəyirsiniz; yalnız tətbiqin hazırlanmasına diqqət yetirirsiniz və infrastrukturu başqalarına həvalə edirsiniz. Hansı bulud xidməti növü ən yaxşısıdır?

Cavab: PaaS (Platform as a Service — Platforma xidməti)

İzah: PaaS modelində (məsələn, Heroku, AWS Elastic Beanstalk) serverlərin quraşdırılması, əməliyyat sistemi və şəbəkə ayarları provayder tərəfindən həll edilir. Siz server sazlamaqla vaxt itirmədən yalnız öz kodunuzu yazmağa və yerləşdirməyə fokuslanırsınız.

Task :3

İndiyə qədər buludun nə olduğunu öyrəndin. İndi isə öyrəndiklərini praktiki olaraq tətbiq etmək və kiber-təhlükəsizlik tətbiqini işə salmaq üçün bulud mühiti yaratmaq vaxtıdır.

Nə edəcəksən? AWS-ə bənzər simulyasiya edilmiş bulud interfeysini açacaqsan.
Məqsəd: Düymələri əzbərləmək deyil, real həyatda bulud resurslarının necə asanlıqla yaradıldığını başa düşməkdir.
Növbəti addım: Aşağıdakı "View Site" (Sayta Bax) düyməsini kliklə və bulud konsolunu aç.

1.ci

Region Seçimi: Bulud konsolunda resursların (virtual maşınların) yerləşəcəyi coğrafi regionun (məsələn, us-east-1 / N. Virginia) ekranın yuxarı sağ küncündən necə seçildiyini göstərir.

2 ci

Yeni Virtual Maşının Yaradılması (Creating a New Virtual Machine): Bulud konsolunda yeni bir EC2 instansiyası yaratmaq üçün addımları tamamladıq:

Ad (Name): Maşına application-interface adı verdik.
İnstant Növü (Type): Resurs olaraq t3.micro seçdik.
Status: Vəziyyətini running (işlək) olaraq təyin edib "Create VM" düyməsini sıxdıq.

Nəticədə, siyahıya application-interface adlı yeni virtual server əlavə olundu və o da digər web-1 və db-1 serverlərimiz kimi aktiv şəkildə işləməyə başladı.

Kiçik Resursun Yaradılması: İlk olaraq application-interface adlı tətbiqimizi t3.micro tipində yaratdıq və onu işlək (running) vəziyyətə gətirdik. Bu kiçik maşının aylıq dəyəri 10 kreditdir.
Tədris Maşınlarının Əlavə Edilməsi: Ardınca study-machine-1 və study-machine-2 olmaqtrifluoromethyl üzrə iki ədəd güclü m5.large tipində tədris maşını yaratdıq və onların hər ikisini running vəziyyətinə keçirdik.

Qiymət Hesablaması: Hər iki m5.large maşınının hərəsi 70 kredit təşkil edir.

Ümumi Büdcə: Maşınları bir-bir yaratdıqdan sonra mühitdəki bütün aktiv resursların cəmi aylıq 170 kredit oldu.

Laboratoriya həlləri

1.ci sual -Əgər study-machine-1 və study-machine-2 dayandırılarsa (stopped), bütün mühitin ümumi kredit xərci nə qədər olar?

cavab:

ci sual -Bir m5.large EC2 sunucusu aylık kaç krediye mal olur?

cavab: 70

İzah: Bulud infrastrukturunda server növlərinin aparat imkanları (CPU, RAM və s.) artdıqca saatlıq/aylıq xərcləri də yüksəlir. Bu ssenaridə standart mikro serverlər (t3.micro) aylıq 10 kredit kimi qiymətləndirildiyi halda, daha yüksək performanslı m5.large serverinin aylıq xərci 70 kredit olaraq müəyyən edilmişdir.

cu sual -"Əgər yalnız bizim yeni yaratdığımız virtual maşınlar (instances) işlək vəziyyətdə olarsa, ümumi kredit xərci nə qədər olar?"

Məntiqi İzahı

Cavab: 150
İzahı:

Başlanğıcda mühitdə mövcud olan ilkin baza resurslarının xərci 20 kredit idi.
Bütün resurslar (həm köhnə baza resursları, həm də yeni yaradılanlar) aktiv işlədikdə ümumi xərc 170 kredit təşkil edirdi.
Sual bizdən yalnız yeni yaratdığımız maşınların (study-machine-1, study-machine-2 və application-interface) xalis xərcini soruşduğu üçün ümumi xərcdən köhnə baza xərcini çıxırıq:
170–20 = 150

4 cü sual -Əgər yaradılmış mühitə üçüncü bir t3a.small tədris maşını əlavə etsəniz, bütün mühitin ümumi işləmə xərci neçə kredit olar?

Məntiqi İzahı

Cavab: 188
İzahı

Bütün resurslar aktivdir: İpucunda qeyd edildiyi kimi, dəqiq xərci hesablamaq üçün mühitdəki bütün maşınlar işlək (running) vəziyyətə gətirilir.
Mövcud mühitin xərci: Bizim yaratdığımız və aktiv işləyən mühitin ümumi xərci 170 kredit idi.
Yeni maşının əlavə olunması: Bu mühitə əlavə olaraq bir ədəd t3a.small tipli server əlavə edilir. Həmin t3a.small maşınının aylıq xərci 18 kredit təşkil edir.
Yekun Hesablama: Əvvəlki 170 kreditlik ümumi mühit xərcinin üzərinə yeni t3a.small maşınının xərcini (18 kredit) gəldikdə:
170 + 18 = 188

Nəticədə, siyahıya application-interface adlı yeni virtual server əlavə olundu və o da digər web-1 və db-1 serverlərimiz kimi aktiv şəkildə işləməyə başladı.